Url s

Зориг эс хүрвэл хүрвэл ухаан эс хүрнэ

Хэмнэж гамная

Зориг эс хүрвэл ухаан эс хүрнэ

Монголын хvvхэд залуус бvгдээрээ суу билэгтэн болж чадахгvй ч сурч мэдсэн ажилсаг бvтээлч, зeв хvн байж лавтай чадна. Аливаа зvйлийг бvтээхэд биеэ мэдэх мэдэл, eeртee итгэх итгэл, эр зориг хэрэгтэй...

....Биеэ мэдэх гэдэг нь бvтээх vйлс, хvрэх зорилгоо ухаандаа бодон тунгааж, сэтгэлдээ мэдэрч, тэр бvгдээ бvтээх eeрийн чадал бололцоондоо гvн бат итгэх улмаар эргэлт буцалтгvй итгэл vнэмшил болгох хувь хvний чадвар юм....

...Eeртee итгэх гэдэг нь eeрийн хvчиндээ итгэх ухаан чадал, сэтгэлийн тэнхээ, vйлдлийн даац билээ. Сурах, бvтээх чамбай хvсэл тeрж, даацтай зорилго eмнee тавьсан бол тvvнийхээ тeгс vр дvнг vзэх eeрийн итгэл гуйвалтгvй цогцолсон байх учиртай...

...Eeрийнхee хvч чалад хэт итгэдэг, эсхvл eeрee юу чадахаа ч олигтой мэддэггvй хvн аль аль нь зeндee байна. Ямар ч байсан eeртee итгэдэггvйгээс vvсэлтэй vхээнц дорой байдал нь хvний хeгжил дэвшилтэд хаалт болж саатуулдаг зан араншингийн согог дутагдал яах аргагvй мeн...

... Хэдий мэргэн ухаантай, мэдлэг чадвартай ч хийхийг зорихдоо сэтгэлийн зориг дутваас ухааны сан хeмрeг нь далай мэт баялагаа харамлан дутааж, зориг муутан жаргал эдэлж чадахгvй ээ...

...Зvрх зориг дутах, эргэж хургах, эргэлзэж болгоомжлох нь ямар нэг юм хийж бvтээх гэж хvсэж мeрeeдeж яваа эрмэлзлэл тэмvvлэлд чинь чeдeр тушаа болж, саад учруулна. Тиймээс залуус та нар аливаа vйлийг хийхдээ мохошгvй тулбартай, няцашгvй хатан зоригтой байж, ухааны чадлаа дvvрэн ашиглахыг хичээцгээ...

...Eeрийн сул талуудаа алхам алхамаар ялж сурах нь амжилтад хvрэх урт аяны замд чинь найдвартай унаа хeсeг болж eгнe...

“Нэгэн алдарт зураачид залуу зураач судалбар зургуудаа авчирч vзvvлжээ. Тэрбээр зургуудыг ихэд таашаан магтаж, олзуурхан баясав. Гэтэл залуу зураач цаашид уран зураг бvтээж ахиж дэвших бололцоогvй гэв. Эхнэр хvvхдээ тэжээхийн тулд eглee 10 цагаас орой 18 цаг хvртэл eeр ажил хийх шаардлагатайгаа учирлав. Та eглee 04-10 цаг хvртэл бvтэн 6 цаг юу хийдэг вэ? Гэж асуухад залуу зураач “унтдаг” гэж хариулав. Тэгвэл та зураг зурах биш насаараа унтах тeeрeгтeй хvн байна даа. Сайн зураач болъё гэж хvсэж мeрeeдeж яваа бол eглee 04-09 цагийн хооронд зvтгэж оролдоод vз дээ. Хvний хамгийн бvтээлч vе бол 04-09 цагийн хооронд байдаг, би зургаа энэ хугацаанд л зурж зураач болсон юм даа” гэж зeвлeжээ. Залуу зураач авьяас тeгeлдeр багшийнхаа алтан сургаалийг ёсчлон биелvvлж, сул талаа засч залруулан нэр алдартай зураач болж чадсан гэдэг...

EНEEДEР СОНИН, 2007.03.08 №053,054

НАЙЗ МИНЬ УТГА ТӨГӨЛДӨР УЧИР ТӨГС АМЬДАРЧ ЧАДЛАА

Зохиолч, сэтгүүлч, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Цэрэндоржийн Балдоржийн гашуудлын ёслол дээр Н.Багабандийн хэлсэн үг Цээлийн ус цалгиж, цэгээн чулуу хагарав. Тэнгэр нурж, газар цөмрөх мэт аюулын аянга гэнэт бууж, аймшигт хагацал биднийг цаг бусаар дайрлаа. Яасан ч хэцүү хорвоо вэ? Гадаа хүйтэн байна. Аргагүй шүү дээ. Ес эхлэх гэж байгаа юм чинь. Гэхдээ бид даараагүй. Найз чинийхээ, бидний төлөө зориулж хураан хуримтлуулж үлдээсэн сэтгэлийн халуун илчээр дулаацаж, чамайгаа хайрлах, харуусан шимшрэх гүн гунигт бодолдоо дүрэлзэн шатаж зогсоно. Эхэлсэн бүхэн дуусч, төрсөн бүхэн оддог нь хорвоо ертөнцийн жам боловч найз минь даанч эрт явлаа даа. Бурхан тэнгэр чамд минь хосгүй авьяас чадвар, эгнэшгүй эрч хүч, эр хүний төгс бүхнийг хангалттай хайрласан боловч нас сүүдрийг хэтэрхий харам заяасан нь юутай их харуусал. Бурхны дутаасныг нөхөж болдоггүй болохоор энэрэлгүй хатуу хорвоогийн энэ хатуу үнэнтэй эвлэрэхгүй гээд хаачих ч билээ. Чи минь найз нөхдөдөө төрөлх Алтайн уулс шигээ нөмөр нөөлөгтэй, Шаргын говь шигээ бүлээн дулаан түшигтэй эрхэм нөхөр минь байлаа. За гэвэл ёогүй эрс шулуун, эрэмгий гүдэс, чин шударга чиний занг найз нөхөд нь хүндэтгэн дагадаг байсан юм. Авьяас билэгтэнд түгээмэл байдаг аагирхуу омголон мөртлөө хүнлэг нинжин чанар, хүдэр бадриун биетэй мөртлөө хүүхэд шиг инээсэн дөлгөөхөн төрх чамайг мэдэх хүн бүрийн ой тойнд хоногшин үлджээ. Аливаа нэг ажлыг барьж авбал ард нь гарч санаа амардаг ажилсаг бүтээлч зан чинь бусдад сайн сайхан, өөдрөг бүхний үлгэр дууриал болдог байлаа. Найз минь энэхэн насандаа ёстой л эр хүн шиг эрвэлзэж, эмээлт морь шиг дэрвэж, хийхээ хэнээс ч дутахгүй хийж, хэлэхээ хэнээс ч эмээхгүй хэлж, утга төгөлдөр, учир төгс амьдарч чадлаа. Билэг танхай авьяас, бичгийн их чадвараар чинь бахархдаг байлаа бид. Сийрэг талбиу ухаан, сэнтий өндөр боловсрол, удирдан зохион байгуулах өргөн чадвар, гоо сайхны үлэмж торгон мэдрэмж, он цагаас түрүүлсэн бүтээлч сэтгэлгээ нэгэн биед хуран цогцолсон нь гайхалтай бөгөөд бахдам. Нийгэмд бугшсан бурууг тасын нүдээр олж харж, нийтийг түгшээсэн шударга бусыг үнэний хурц илдээр цавчин, гэгээн гэрэлт ирээдүйг дөтлөн ойртуулахын төлөөх сэтгүүл зүйн тогоруун цувааны түүчээ нь болж, даль жигүүрээ хүчтэй нь аргагүй дэвэн, өндрөөс өндөрт омог бардам нисэж явсан. Монгол Улсын өнөө цагийн мянга мянган сэтгүүлчдийн “ас” нь Цэрэндоржийн Балдорж байсан гэдэгтэй маргаж мэтгэлцэх хүн үгүй биз ээ. Хэвлэл мэдээллийн байгууллагыг зах зээлийн горимоор, чөлөөт ардчилсан зарчмаар шударгаар өрсөлдөн оршин тогтнох атрын шанг ган үзгээрээ татаж, хуучин цагийн нурман дээр шинэ цагийн сэтгүүл зүйг цогцлоосон гавьяатны нэг яах аргагүй чи мөн. Нийгмийг бузарласан идээ бээрийг шахан, элдэв явдлын эрээн барааны донжийг нүдэнд бууж, чихэнд сонсогдон, сэтгэлд хоногштол бичиж туурвисан тайз, дэлгэц, нийтлэлийн олон чамбай бүтээлийг Монгол түмнийхээ оюуны далайд нэмэрлэн, хэзээ ч нурж унахгүй хөшөө дурсгалаа сүндэрлүүлэн үлдээсэн. Монголын соёлд өөрийн гэсэн орон зайтайгаар товойн тодорсон жинхэнэ гавьяатны нэг, улс төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн гарцаагүй мөн билээ, найз минь. Монгол төрийн түшээ байж, шинэ ардчилсан Үндсэн хуулийг гар өргөн батлалцсан гавьяат үйлс тань он цаг алслан холдох тусам тодрон гэрэлтэх болно. Найз минь чи тоймгүй олон нөхөдтэй байжээ. Уй гашуу, уйтгар гунигаа илэрхийлэх олны хөл хэний ч шахалт, шаардлагагүйгээр тэр нэгэн харамсалт өдрөөс хойш тасарсангүй ээ. Чамайг минь сайн хүн, зөв хүн, авьяас билэгтэн, алдар цуутан гэдгийг түмэн олон чинь хэлүүлэлтгүй мэддэг, хүндэтгэдэг, хайрладаг байжээ. Сайн нэр хамгийн үнэт баялаг. Сайн нэрийг үлдээж чадсанаар чинь, сайн мөрийг үлдээж орхисноор чинь бид бахархаж байна. Яасан аугаа их бахархал вэ. Бүтээн буй болгосон бүхнийг чинь үзэг нэгт, үйлс нэгт нөхөд чинь үргэлжлүүлэн авч явна гэдэгт итгэж найдаж байна. Хайрт хань, үр хүүхэд, ач, зээ нар чинь чиний нэгэн адил бидний хамгийн ойр дотно хүмүүс байсаар байх болно. Чи хүүхдүүдээ ухаантай, боловсролтой, хүмүүжилтэй, хэрсүү өсгөсөн сайн эцэг. Тэд чиний ариун нэр төрийг өндөрт өргөн, үйлсийг чинь нэр төртэй залгана гэдэгт итгэл төгс байна. Монгол Улс нэгэн ухаантнаараа дутлаа, нэгэн эрэмгий хөвгүүнээрээ дутлаа, нэгэн эх орончоороо дутлаа, бид найз чамаараа дутлаа. Юутай их гашуун харуусал гэгч вэ? Найз чамтайгаа утсаар ярьж инээлдэхгүй, уулзан ярьж хөхрөлдөхгүй, сайхан дурсамжийнхаа шарласан хуудсыг хамтдаа эргүүлэхгүй гэж бодохоор өр зүрх зүсэгдэж, өмрөн тасрах шиг болж байна. Тэнэг, мангараараа дуудуулаад ч болсон барааг чинь харж, сүрд чинь дарагдан, алсаас ч болов бараадан явах хүсэлтэй үзэг нэгт нөхдөө орхин одлоо доо чи минь. Чиний хамгаас дотно хүмүүс алтан шарилын тань өмнө толгой гудайн, уй гашуудаа дүүрэн автан, уйлан хайлан зогсож байна. Найз минь бид бүхнийхээ сэтгэл зүрхэнд үүрд хоногшин үлдэх болно. Гэгээн оюун, авьяас билэг, цуцашгүй хөдөлмөрөөрөө бүтээсэн мөнхийн бүтээлээрээ ард түмнийхээ ой ухаанд чи мөнх оршиж үлдэнэ. Амь шигээ хайрлан, хамгаалж, тэмцэж ирсэн эх нутгийнхаа алтан хөрсөнд амгалан нойрс доо найз минь. МЭРГЭЖЛИЙН СЭТГҮҮЛ ЗҮЙГ ӨЛГИЙДӨН АВСАН АЧ БУЯН ТАНЬ АЛТАН ҮСГЭЭР БИЧИГДЭНЭ -“Монгол ньюс” компанийг төлөөлж Д.Заяабатын хэлсэн үг- Бурхны орон эрхлэгч шиг минь сэтгүүлчээр дутаа юм байлгүй дээ. Авьяас билиг, ухаан чадлаар халгиж цалгиж явсан эрхлэгчийг минь хийж бүтээх нас жигдэрч байх цагт нь аваад явчихлаа. Үр хүүхэд, хань ижил, ах дүү, хамт олондоо Алтай шигээ нөмөртэй, Шаргын говь шиг дулаахан нэгэн байжээ, Та минь. Амнаас тань гарсан үг бүхэн хамт олон бидэнд төдийгүй ард түмэнд ухаарал, сэрэхүй болж байсныг өнөөдөр илүү тод мэдэрч байна аа бид. Сэтгэхүйн жавар тачигнаж байсан тэр жилүүдэд Таны бичсэн нийтлэл өнөөгийн нийгэмд дулаарал авчирсан нь Таны минь үнэлж баршгүй гавьяа билээ. “Хүн хүндээ тусалж яв, тийм нэг агшин бусдын амьдралд сайн сайхны эргэлт болдог юм шүү” гэж Таны захиж хэлсэн үг өнөөгийн нийгэм, залуучууд бидэнд уриа болон цууриатах нь лавтай. Амьдрахын, хүн байхын утга учрыг бидэнд дэндүү сайн ойлгуулсан билээ. Үгүйлж байна аа хамт олон тань таныгаа. Хальтирахад минь түшиж, хазайхад минь тулсан түшиг байсан билээ, Та. Монголын сэтгүүл зүйг дэлхийн жишигт хүргэж, намаг балчгаас татан гаргаж, улс төр, бизнесээс ангид байлгах, гагцхүү үнэний төлөө гэсэн Таныхаа үйлсийг хамт олон бид үргэлжлүүлэх болно гэдгээ Таны алтан шарилын өмнө андгайлъя. “Ардын эрх”-ээс улбаалан “Өнөөдөр” сонинд өвлүүлсэн сэтгүүл зүйн школ нь Монголын хэвлэлийн түүхэнд шинэ зам болсон юм. Одоо энэхүү Балдоржийн хэмээх сэтгүүл зүйн школоор шинэ үеийн сэтгүүлчид төлөвшиж, өдөр тутмын сонинууд замнаж байна. Монголын анхны өдөр тутмын өнгөт хэвлэлийг эрхлэгч маань төрүүлсэн. Дэлхийн сэтгүүл зүйн түвшинг эх нутагтаа идээшүүлэх нь Балдорж эрхлэгчийн маань гэгээн мөрөөдөл байлаа. Тэрхүү гэгээн мөрөөдлийн цагаан замд “Өнөөдөр” сонин болон “Таван цагариг”, “UB Post”, “Ням гариг” сонинуудаа баттай алхуулж чадсан юм. Сонгодог гэрэл зургийн хэв маягийг эрхлэгч маань өдөр тутмын хэвлэлд төлөвшүүлсэн гавьяатай. Телевизийн түүхэнд реалити шоу хөтөлбөр анх бий болгож, САС Pictures-ийнхэн хэмээх авьяаслаг хамт олныг бүрдүүлсэн билээ. Хэвлэл мэдээллийн хөгжилд үнэлж баршгүй хувь нэмрээ оруулсныг тань энэ цөөн үгэндээ тоочивч үл барна. Мэдээллийн тэнцвэрт байдлыг эрхэмлэн, энэхүү ноён нуруу, хөдлөшгүй чигч байр сууриараа Монголын сэтгүүл зүйд олон жилийн турш алтан гадас нь болон чигийг зааж явлаа, Та. Мэргэжлийн сэтгүүл зүйг Монгол нутагт өлгийдөн авсан ач буян тань хэвлэлийн түүхнээ алтан үсгээр бичигджээ. Хэвлэл мэдээллийн “Монгол ньюс” групп нь өдөр тутмын сонины сонгодог хэв маяг, төрөлжсөн хэвлэлийн жишээ, үлгэр дууриал болж явна. Эрхлэгч Таныхаа эхлүүлсэн ажлыг нэр төртэй залгамжлахаа, гэгээн мөрөөдлийн тань оргилд хүртэл шамдан тэмцэхээ хамт олон тань андгайлж байна. Их ажлынхаа хажуугаар хамт олон биднийхээ амьдралд хамгийн их тус дэм болж явлаа, Та. Таны халамж түшиг дор 200 илүү хүнтэй халуун дотно хамт олон бүрдэж, “Монгол ньюс”-ээр овоглон, компанийнхаа нэрийг бахархалтайгаар авч явна. Бидний үр хүүхэд, ах дүүсийн зүрх ч бас Таны төлөө цохилж явна. Хэлсэн үг бүрийг тань гэрээслэл болгон дагаж явахаа эрхэм таны гэр бүл, үр хүүхдийн өмнө андгайлъя.

Хэмнэж гамная

Одоогийн амьдрал чинь боломжийн, таатай байна уу?Тийм бол түүнийгээ тэтгэж, хадгалж, болбол улам сайжруулахыг хичээж амьдар. Сайн бус байгаа бол засан сайжруулахыг эрэгцүүлэн хичээнгүйлэн бод. Амьдралаа сайжруулахад баталгаатай арга зөвхөн ганц байдаг гэнэ. Тэр нь хичээл зүтгэл, хэмнэж гамнах, тэвчээр хатамж, тэгээд зөв сэтгэл хэмээх сайн суртахууныг дагах явдал. Өмнө нь би хүмүүний мандах буурахыг чадлаа шавхсан хичээл зүтгэл л шийддэг тухай ярьсан. Мөн тэвчээр хатамж бол бэрхшээлээс үл шантрах, түүнийг гэтлэн туулах сэтгэлийн асар их хүчний нөөц болох тухай хэлсэн. Бас аливаа ажил үйлд сэтгэлээсээ хандах талаар ярихдаа “Сэтгэл шингээгүй ажил амь сүнсгүй” гэдгийг дурдсан. Сайн бус амьдралыг өөд татахад зайлшгүй хэрэгтэй гурван чухал асуудлыг хөндөөд ярьчихжээ.

Одоо амьдралаа тэтгэхэд хэрэгцээт дөрөв дэх зүйл болох хэмнэж гамнах тухай ярья. Хэмнэж гамнах гэдэг нь хоорондоо холбоотой хоёр зүйлийг нэгтгэж хэлсэн ойлголт билээ. Нэг дэх нь шоргоолж шиг хөдөлмөрлөн зүтгэж байж бий болгож, хураан хуримтлуулах бэрх хэцүү ажил. “Дуслыг хураавал далай” гэсэн монгол үг үүнийг хураангуйлан илэрхийлнэ. Нөгөөх нь буй болгосноо ухаантай бөгөөд ариг гамтай зарах бүр хэцүү ажил.

Ер нь дутагдаж гачигдахын зовлонд хүлэгдсэн, дундуур сэтгэлээр дүүрсэн амьдралыг сэтлэн гарахад энэхүү дөрвөн сайхан чанарыг эзэмдэн байж, гүйцэтгэн биелүүлэхээс өөр дөт зам үгүй. Чин шударгаар мөнгө олж түүнийгээ арвилж хэмнэж хэрэглэх нь хүний насан туршдаа сахин дагах зарчим байх ёстой. Чин шударгаар мөнгө хуримтлуулна гэдэг нь шунал хорхойдоо ялагдаж дийлдэлгүйгээр, хичээл зүтгэл гаргаж, хүсэл тэмүүллээ шавхахаас өөр зүйл биш.

“Бузар аргаар олсон булга нөмөрч явснаас, ариун хөлсөөрөө олсон адсага нөмөрсөн нь дээр” гэдэг. Өмсөх хувцас, идэх хоол, амьдралдаа сэтгэл хангалуун байх, өөрийгөө хүндэтгэх сэтгэл, өөрөө хөл дээрээ баттай босох сэтгэл зэрэг хүнд байх учиртай утга чанартай зүйлийг яах аргагүй мөнгөний хүчээр олдог билээ. Тиймээс хуримтлал бол зовлон бэрхшээлийн эсрэг босгох хаалт юм. Хуримтлалаар бид амьдралынхаа гишгүүр шатыг бат тогтвортой болгоно.

Хуримтлал бий болгохдоо мөнгө олох бөөгнүүлэх хугацаа болоод боломж бага, үрэх зарах хугацаа хийгээд зарлага их байдгийг бодолцох хэрэгтэй. Мөнгийг зарж сурна гэдэг олохоосоо дутуугүй ур ухаан шаарддаг ажил. Олсноо бүгдийг үрээд хаячихаж таарахгүй, аль болох хэмнэж гамнах, үр ашигтай зарцуулах хамгийн шалгарсан аргыг эзэмших хэрэгтэй. Энэ бол залуу хүн амьдралын их сургуулиар түргэвчлэн суралцвал зохих хосгүй эрдэм яах аргагүй мөн.
Цалингаа буунгуут хэд хоног хамаа замбараагүй идэж уун, тооцоогүй үрж цацаад сарын эцэс рүү хүмүүсээс мөнгө зээлж, өр тавьж байдаг айлууд захаас аван бий. Мөнгөө тооцоотой, ариг гамтай зардаг бол яаж ийгээд хоосон хонохгүй, хоёр идэхгүй, мөр бүтэн болоод байх амьдралаа зөв зохицуулж чадахгүй туйлдах өрх гэр элбэг. Хэзээ ямагт ядуугийн зовлон туулах амьдралд ээрэгдэж байх нь боолын байдлаас бараг өөрцгүй. Ийм хүн өөрийнхөө үйлдлийг хүртэл өөрөө шийдэхгүй, бусад хүнд тушигдаж, бусдын хэлснээр хөдөлж, далайсан газар нь далд орж, далласан газар нь ил гарахад хүрдэг.

Ийм өрөвдөлтэй байдлаас гарч, амь амьдралаа өөрөө залгуулаад, биеэ даагаад явъя гэж хүсвэл ердөө хэмнэж гамнахыг л гүйцэтгэвэл болох нь тэр. Хэмнэж гамнахад гайхшрал төрөм зориг, шилдэг сайхан зан суртахуун ч хэрэггүй. Бага зэрэг санаа сэтгэлийн бэлтгэл, ердийн жирийн ухаан байхад л хангалттай. Хэмнэж гамнах гэдэг нь өрх гэрийн аж ахуй, санхүү зэрэг бүх ажлаа тооцоoтой ёс горимоор нь гамтай эрхэлж, элдэв долоон илүү дэмий зүйлийг хасч орхивол тэгээд л боллоо. Ялангуяа архи, тамхи зэрэг шал дэмий зүйлд үргүй зардал гаргах шаардлага байхгүй.

Гартаа байгаа юуг ч гэсэн арвилан хямгад. Хэмнэж гамнах болон нарийлах харамлах хоёр тэс өөр юм. “Хэмнэлт чухал болоод ирэхээр жаахан ч гэсэн хурааж хуримтлуулах хэрэгтэй болно. Харин биеэ доош нь унагаах хүртлээ нарийлан байж мөнгөжхөөр зүтгэе гэж бодож бас болохгүй” хэмээн гүн ухаантан Ф.Бекон сургасан. “Хэмнэж гамнах гэдэг нь оюун ухааны охин, биеэ барьж тэвчихийн эгч, эрх чөлөөний ээж мөн” гэж номонд бичсэн байна. Хямгач сэтгэлгүй хүн эцэстээ унаж хаягддаг. Тэд цагийг ч, мөнгийг ч адилхан үргүй зардаг учраас тэр. Хураан хуримтлуулсан эд баялаг аз жаргалыг дуудахын хажуугаар зовлонгийн үрийг ч тарьдаг. “Баяны зовох ядуугийнхаас их, ядуугийн жаргах баяныхаас их” гэх. “Барж идсэн баянаас, мэрж идсэн ядуу дээр” гэсэн үг ч бий.

Цастын орон Төвдөд ийм нэгэн цэцэн үг байдаг гэнэ. “Таны өмч хөрөнгө хумсны толион дайтай бол таны зовлон хумсны толион дайтай юм. Таны өмч хөрөнгө ямааны дайтай бол та ямааны дайтай зовно. Юмтай бол юмтайн зовлон байдаг. Юмгүй бол юмгүйн зовлон байх болно” гэж. Би эдгээрийг хэлэхдээ өмч хөрөнгөтэй болох, баян чинээлэг амьдрахын эсрэг санаагаар хэлээд байгаа юм биш шүү.

Олсон юм үрэгддэг, бөөгнүүлсэн зүйл барагддаг болохоор аль болох ариг гамтай зарж сурахыг шууд болон дам утгаар зөвлөөд байгаа хэрэг. Жаргал зовлон хосолсон, унаж босож байдаг хорвоогийн алаг эрээн амьдралыг туулахдаа бэрх хатууд нь сөгдөхгүй байх санамж, сэрэмж аваасай гэсэндээ энэ бүхнийг дурдаад байна. Хэмнэж гамнах тухай хамгийн гол гэж үзсэн сургаалийг одоо та нарт хэлье.

“Хааны хатан Бурхан багшийн хайртай шавь Анандад 500 хувцсаар өргөл барьжээ. Ананд дуртайяа гардан авсныг хаан сонсоод хамгаас ариун анд минь тийм олон хувцсаар яах гэсийм гэж асуув.

- Олон хувраг ноорхой хувцастай, тэдэнд энэ хувцсыг өгч хуучныг нь солино гэв.

- Тэгвэл хуврагуудын хуучин хувцсыг яах вэ?

- Хуучин хувцсаар нь орны даавуу хийнэ.

- Тэр орны хуучин даавуугаар юу хийх вэ?

- Түүгээр чинь би шаланд дэвсэх олбог хийх юм.

- Тийм бол чи тэр хуучин олбогоо яах вэ?

- Хөлний алчуур хийж тавина.

- Тэгээд хуучин хөлний алчуураар чи бас юу хийх вэ?

- Тэр хуучин хөлний алчуураар шалны алчуур хийнэ.

- Тийм бол шалны хуучин алчуурыг яах гэж байна?

- Түүнийг цуучиж шавартай холин байшин шавна” гэжээ.

Эд юмсдаа ариг гамтай, арвилан хэмнэлттэй хандаж хэрэглэх тухай Бурхан багшийн энэ сургаал хэдий үед ч, хэнд ч хэмнэж гамнахын мөнхийн дуудлага болон хөтөлнө.

“Багыг гамнадаггүй хүн ихийг алдана” гэсэн үг бий. Хэмнэж гамнаж сурвал амьдрал чинь хүний дайтай байна гэдэгт эргэлзэх хэрэггүй.

www.boljoo.com

Хадаа гэж хэн бэ?

1995 онд Өвөр Монголын ард түмний шашин, соёл, унаган байгалиа хадгалан үлдэх гэсэн шаргуу тэмцэлд Дундад Улсын засгаас хатуу хариу өгсөн билээ. Энэхүү үйл хэрэгт идэвхтэй оролцсон сэтгүүлч Хадааг 7н нөхдийнх хамт баривчлан хорьсон юм. Тэрээр нийслэл Хөх Хотдоо Монгол судлалын номын гэр эрхэлж байсан бөгөөд тодорхой албанд ажилладаг нөхөд болон залуу оюунтадын хамтаар Өвөр Монголын Ардчилсан Холбоог үүсгэсэн нь ийнхүү яллагдахад хүргэжээ. Хадаа нь одоо ч торны цаана өдөр ирэх тутам чангалах дэглэмийн дор хар дарсан өдрүүдийг өнгөрөөж байна. Хадаагийн адил улс орныг салан тусгаарлуулах гэсэн хилс ялаар шийтгэгдэгсэд өдгөө Ар Монгол, А.Н.У, Герман гэх мэт улсуудад эх нутагтаа дахин очих эрхгүйгээр байгаагаас гадна зарим нь Хадаа шиг төмөр торны цаана шаналж, үлдсэн нь хүний сэтгэлд буушгүй харгис тамланг амсаж энэ хорвоог орхисон билээ.
2008 оны Бэйжингийн Олимп айсуй, энэхүү хүндэт эрхийг хүртэхдээ Дундад Улсын Олимпын Хорооны дарга Лиу Жинминь засгийн газраа төлөөлөн хүний эрхийг дээдэлж, альваа эш үндэсгүй хүчирхийллийг үйлдэхгүй ба цөөн бага үндэстэний тухайд баримтлах бодлоготоо эерэг өөрчлөлт гаргана гэж амласан билээ. Харамсалтай нь шинэ он гарахаас хэдхэн өдрийн өмнө (2007.12.27) Дундад Улсын цагдан сэргийлэх ангийн 30 гаруй хүн ноён Ху Жиагийн гэрт дайран орж баривчлан авч явжээ. Түүгээр ч барахгүй одоо настай ээж болон эхнэр, нялх хүүхдийг нь 10 гаруй хүн гэрийн хорионд хянаж байгаагийн дээр сэтгүүлчидтэй ч ганцаарчлан уулзахыг нь хориод байгаа ба утас, интэрнэт н холболтыг тасалсан тухай БиБиСи мэдээллэж байна. Уг нь нёон Ху нь ДОХ/ХДХВ-н тархалтыг багасгах болон өвчтөнгүүдэд туслалцаа үзүүлэх талаар санааширч, ажилладаг юм. Гэрчүүдийн мэдээллэж буйгаар засгийн газар хүний эрхийг дээдлэх биш харин 2008 оны олимпын үеэр Дундад Улсын нэр сүрд муугаар нөлөөлсөн альваа мэдээ мэдээлэл тархаагчийг цээрлүүлэх шинжтэй. Магадгүй энэ нь үндсэн хуулийнх нь "Дундадын хүний нэр сүрийг өргөх" гэсэн заалтыг зөрчсөнд оршиж байж болох юм.
Хадаагийн хүү Үйлэсийг бас 2002 онд хулгайн хэрэгт гүтгэн 3н жилээр залуучуудыг засан хүмүүжүүлэх газарт хорьсон юм. Тэрээр суллагдсаныхаа дараа ч биеийн үнэмлэлээ авах эрхгүй байсан бөгөөд харин 2007 оны зун харъя захиргааны дэд цагдаан дарга нь бичиг баримтыг нь олгохдоо, ӨМӨЗО байгуулагдсаны 60-н жилийн ойгоор элдэв хэрэг төвөг тарихгүй байхыг сануулсан нь өмнөх хэргийг тохиолдлын бус гэдгийг ойлгуулна. Зүүн Туркестаны (Шинжаан) хүний эрхийн төлөө тэмцэгчид ч нам, засгийг хэлсэн амандаа хүрэхгүй байна гэж үзэж эсэргүүцлээ илэрхийлээд байна. Хадаа одоо дахин 4н жил хоригдохоор ялын заалтанд нь бий. Өвөр Монголын адрчилсан үзэлтэй холбоо, нам төдийгүй дэлхийн хүний эрхийн байгууллагууд Хадаагийн адилаар Дундад Улсын засгийн бурангуй бодлогын золиос болсон хүмүүст анхаарлаа хандуулж эрхийг нь хамгаалахын төлөө дуу хоолойгоо нэгтгэж байна. Хэдийгээр Хадаа 4-н жилийн дараа гэрэлт хорвоодоо дахин ирэх ч, ах дүү болсон бид нь ганц удаа ч болов анхаарлаа хандуулаагүй нь зүйд нийцэхгүй бөгөөд түүнтэй адил Монгол соёл, уламжлалаа хадгалан авч үлдэх гэсэн залуучуудын ир, зоригийг мохоож, нийгмийн бурангуйтай эвлэрснээс ялгаагүй. Ердөө 150хан жилийн өмнө Хань үндэстэн Монголын нутагт, төрийн зөвшөөрөлгүйгээр нэвтрэн орох нь төдийгүй 2 үндэстэд хоорондоо ураг холбох ёсгүй байв. Гэтэл өдгөө Өвөр Монголын хүн амын 20 хүрэхгүй хувь нь Монгол ба бусад Хань, Зүрчин, Хуй, Даур (Монгол аймаг гэж зарим судлаачид үзэж байна) үндэстэдийн дотроос Хань үндэстэд хамгийн их буюу 79% г эзэлж байна. Бэйжингийн Олимп айсуй... Энэ цаг мөч магадгүй Монгол Туургатад эрх чөлөө, шударга ёсны төлөө дуу хоолойгоо нэгтгэх алтан завшаан ч байж магад.

Баяр, гунигтай өдрүүд ээлжилсээр нэг л мэдэхэд 2007 он дуусч 2008 оны босгыг алхсан байх юм. Гэвч өнгөрсөн болон ирэх жилүүдэд та бүгд алдахаасаа ононх нь их байж, аз жаргалаар бялхаж байхад итгэнэ. Ингээд та бүхэн газар газрын Монголчууд маань шинэ оноо хэрхэн угтсан тухай зургуудаас сонирхоно уу.

Shine jil 3

Stuttgart , DEUTSCHLAND

Shine jil 2

Saint Louis, U.S.A: Шинэ жилийн цэнгүүн 2007 оны 12-р сарын 29-ны оройн 20 цагаас албан ёсоор нээлтээ хийж эхэллээ. Нээлтийн ажиллагаа Монгол улсын төрийн дууллаар эхэлж бүгдээрээ суудлаасаа босон төрийн дуугаа даган дууллаа.

Shine jil 1

2008 оны Бэй Аэриагийн (А.Н.У) хүүхдийн шинэ жил

Tusgaar togtnol chamaig tunhaglan bichlee, bi..

Та бүхэндээ Монголын Тулгар Төр сэргэсэн цаглашгүй баярт мөчийг тохиолдуулж "Монголын Цагаагчин Гахай Жилийн Хувьсгал" түүхэн номыг хүргэж байна. Монгол түмний минь мэлмий бат орших болтугай.


Нийтлэгчийн зүгээс номын өмнөтгөл болгох нь,
1911 оны 12 р сарын 29-н, түүхэнд Цагаагчин гахай жилийн хувьсгалын ялалт болон тэмдэглэгдсэн энэхүү өдөр нь Монгол үндэстэдийн удаан жилийн турш хүсэн хүлээсэн Монголын ард түмний эрхэт байдал бөгөөд Монголын Тулгар Төрийг ахин бадраасан онцгой цаг болж Монгол хэмээх ард "дэ факто" тусгаар тогтнолыг олж чадсан юм. Ийнхүү Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсыг байгуулснаар 200 илүү жил үргэлжилсэн Манж Чин Улсын ноёрхол, Орос Хаант Улсын эрхшээлийг эцэстээ халж чадсан билээ.

Гэвч ердөө таван жилийн дараагаас харь гүрнүүдийн илдэн дор задрал гарч Баруун Буряад, Урянхайн хязгаар, Хойд Ойрадыг ЗСБНХУ-д 1920-1940 н онуудад алдав.
Энэ үед нийт Монголчуудын гал голомтыг ч харийнханд алдах аюул дахин бий болсон юм. Иймээс 1945 оны 10 р сард Төв Халхын 4-н аймагт голдуу явагдсан санал хураалтаар хаяа нийлсэн хоёр их хөршөөсөө "дэ журэ" Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг тусгаарлан авч үлдсэн ч яг үүнтэй зэрэгцэн 1945-1947 онуудад дөнгөж төвхнөж амжаад байсан Дундад Улсад Өвөр Монголын Өөртөө Засаглалт Орныг нийлүүлэхийг зөвшөөрснөөр Монголын зүүн болон өмнөд хошуу нутгуудаа ард түмэнтэй нь золионд гаргажээ . 1990 н он гарлаа. 20-р зууны эхэнд эрх чөлөөгөө олж чадаагүй ард түмнүүд дарангуйлагч захиргаанаасаа салан тусгаарлахыг эрмэлзэж , эхнээсээ зорилгодоо хүрцгээж байв. Монгол Улсад үндэсний ардчилсан хувьсгал яллаа. Гэсэн ч энэ бол төгсгөл бас эхлэл ч биш юм. Ирээгүй одоод түүх хэрхэн бичигдэхийг Өнгөрсөн одоог атгасан Одоогүй одоогийнхон та бүгд шийднэ буй за.

Дараахь URL-аар орж үзнэ үү.

http://static.scribd.com/docs/hvr9ilnds422f.swf?INITIAL_VIEW=width

My Scribid

http://static.scribd.com/docs/hvr9ilnds422f.swf?INITIAL_VIEW=width

Cagaagchin gahai jiliin huvisgal 1

Буряад орон тухай

Буряад Республика Ази тyбиин дунда, Зyyн Сибириин ой майлата дайда болон Монголой yргэн талын хоорондо оршодог. Ниислэл Улаан-Удэ хото 1666 ондо бии болоо. Республикада 6 хото, хотын тyхэлтэй 29 тосхон, 615 сэлеэн hууринууд бии. Тyмэр харгыгаар Yлаан-Yдэhoo Москва хyрэтэр 5519 км, Номгон далай хyрэтэр 3500 км болодог. Сагай эрилтэдэ хyрэмooр аэропорт ба Буряад Республикын дэбисхэр дээгyyр гарадаг Транссибириин тyмэр харгы гансашье ороной бyхы нютаг можонуудтай болон европын оронуудтай бэшэ, мyн Зyyн-Урда Азиин оронуудтай харилсаанай зам бии болгоно.
Буряад ороной дэбисхэр 351,4 мянг.кв.км талмайтай болодог, Байгал далайе зyyн урда тээhээнь хyреэлдэг. Энэ yзэсхэлэн далайн эрьеын 3/4 хуби Буряад орондо хyртэдэг. Байгал далайда онсо илгаатай ургамал болон амитад бии. 2500 янзын амитад болон загаhад, тэдэнэй 250-нь гансал Байгал далайда болон тэрэниие тойроhон газар дээрэ ушардаг. Нютагай сагай уларил эгсэ-континентальна гэжэ тоологдодог. Республикын урда зyгooр Монгол оронтой хилэ зурыдаг. Зyyн тээhээ Шэтын областьтой, баруун тээхи хилын багашаг зайда Туватай хилэтэй.
Эгсэ-континентальна уларилтай, Ази тyбиин дундахи уула майлатай газарта, хyйтэн yбэл ба халуун зун болодог. Хуурай агаартай хадаа yбэлэй хyйтэниие бараг тэсэхээр байдаг. Зунай халуун yдэрэй тэндэ шанга болодог, гэбэшье yдэшэ yглooндoo hэрюун зохид байдаг. Намарынь ута, Байгал далайн уhанай хyрэтэр, энэ yедэ Буряад орондо агаарай температура ороной европодохи нютагуудhаа дээшэ байхаяа hанадаг. Сибириин хабар март hарын hyyл багаар мэдэгдэдэг, апрелиин hyyл багаар тyрyyшын ногоон бултайдаг.
Буряад Республика Азиин Номгон далай шадархи оронуудтай Россин Федерациин харилсаануудые тогтооходо зохид hуури эзэлнэ.

Москва-Кизил н хоорондын агаарын тээвэр сэргэлээ

Бүтэн хоёр жилийн турш завсарласаны дараа Тува дахин ОХУлсын нийслэл Москватай агаараар холбогдох боллоо. 2007 оны 11р сарын 4ний 23.50 с Москвагаас хөөрсөн онгоц дараагийн өдрөө Тувад орон нутгийн цагаар үд дунд газарджээ. Ийнхүү 2 жилийн турш тасалдсан үйлчилгээг сэргээснийг тохиолдуулж Уръянхай-Тува Улсын ерөнхий сайд Шолбан Хар-Оол, нислэгийн багийнхныг Кизилын онгоцны буудал дээр баглаа цэцэгсийн хамтаар угтжээ. "Гадагш харилцах боломж бол Тувагийн хувьд туйлын чухал билээ. Бид зорчих тээврийн тогтолцоогоо дээшлүүлэх зорилт тавиад байгаа бөгөөд үүнийгээ аажмаар биелүүлж байна" хэмээн ноён Хар-Оол сэтгүүлчдэд ярилцлага өгөхдөө онцлон тэмдэглэжээ.

Хоёр хотын хоорондох нислэг нь замдаа Башкирын нийслэл Уфа хотыг дайрч байх ба долоо хоногтоо 2 удаа буюу Лхагва, Ням гарагуудад Москвагаас нисч байх юм байна. Тасалбарын үнэ 7500 рублиэс (300 ам.доллар) 12500 рублийн (500 ам.доллар) хооронд хэлбэлзэж байгаа ажээ. Дашрамд хэлэхэд энэ өдрөөс эхлэн Кизил-Красноярск хотуудын хооронд өдөр бүр нислэг хийгдэж байхаар боллоо. Өөрөөр хэлвэл та өглөөний 8.00 д Сибирийн нийслэлийг зорихоор гарсан бол оройн 19.20 д гэртээ Кизилд ирсэн байх нь ээ.

Bogdyn

Өнөөгийн аль ч улс оронд ихэд олзуурхан тэмдэглэдэг баяр нь тусгаар тогтнолын өдөр билээ. Одоо дэлхий дээр оршин буй ихэнх улс гүрэн гадны колони, протектрат, эзэмшилд байсан түүхтэй учир эх орон нь дахин тусгаар тогтносон өдрийг ихэд бэлэгшээн тэмдэглэдэг юм. Монгол улс 1911 оны 12-р сарын 29-нд Манж Хятадын вассаль эрхшээлээс салан тусгаар улсаа тунхаглан зарласан юм. Социализмын үед энэ ойг үл ойшоохоор барахгүй бараг л феодлын баяр шахам юм ярьдаг байв. Харин саяхан Ерөнхийлөгчийн санаачлагаар энэ өдрийг албан ёсны баяр болгохоор шийдсэн нь юутай сайн. 2011 онд Монгол улсын тусгаар тогтнолын 100 жилийн ой болно. Монгол улсын 800 жилийн ойг өргөнөөр тэмдэглэсний нэгэн адил хэдэн жилийн дараа энэ тэмдэглэлт ойд ач холбогдол өгвөл ядахнаа л биднийг басамжлагчдад томхон цохилт болох учиртай юмсан.

Тулгар төрийн ойгоо эртний уламжлалт төртэй улс орнууд сүр дуулиантай тэмдэглэдэг. Сталинийг амьд байх үед Орос улсын 1000 жилийн ойг тэмдэглэж байлаа. Ираны шах Пахлави Персийн 2500 жилийн ойг ёслол төгөлдөр тэмдэглэж байсан. Славяны ууган гүрэн болох Болгар тулгар төрийнхөө 1300 жилийн ойг ч сайхан тэмдэглэсэн. Тун эртний асуудал болохоор огноог яг олно гэж байхгүй, гэхдээ он нь барагцаагаар олддог бололтой.

Хятадууд 1912 оны Цинхайн хувьсгалын дараа эртний домгийн хаан Хуандийн төрийн 4609 жилийн ойг тэмдэглэсэн удаатай. Гэвч энэ бол барагцаалсан домог болохоос зуу зуун жилээр алдсан ч байж болох талтай дэндүү эртний улбаа ажгуу. Улс гүрнүүд өөрийн түүхээ улам урагшлуулж тоолох хандлага сүүлийн үед их ажиглагдах боллоо. Хэрэв солонгосчуудын саяхнаас ярих болсонд үнэмших юм бол тэдний тулгар төрийн түүх бараг л 4 мянган жилийн намтартай бололтой.

Эх сурвалжид дурьдсанаар нүүдэлчдийн анхны тулгар төр Хүннү улс МЭӨ 209 онд байгуулагджээ. Ингэхээр энэ он бол манай тулгар төр үүссэний 2216 жилийн ой болж таарлаа. Ингэхээр 2011 онд тулгар төрийн 2220 жил, тусгаар тогтнолын 100 жилийн ойг давхардуулан ёслол төгөлдөр тэмдэглэж болж байна. Бид эртний түүхт ард түмэн. Энэ бол бидний нэгэн бахархал. Зүй ёсны бахархал бол эрүүл үзэгдэл. Харин Чингис хаан ажил олгогч, цалин тавигч юм шигээр өөрийнхөө өвөө гэж мэтгэн хөдөлмөр хийлгүй амьдрах гэж улайрах нь аль хэр оновчтой юм бол.

Наадам тэмдэглэдэг болоод магадгүй хэдэн мянган жил болсон байх. Зуны дэлгэр цагт болдог үндэсний наадам харин цагаасаа хамаараад янз бүр нэртэй байлаа. Нууц товчоо-нд ч наадам болсон тухай бичсэн нь бий. 1640 онд Занабазарыг анхдугаар Богдоор тодруулахад түүнд Даншиг өргөн наадам зохиожээ. Дан шүг гэдэг нь бат орших гэсэн утгатай төвд үг. Даншиг өргүүлж буй цаад эзнээ мөнх наслахыг ерөөж буй шашны ёслол. Ингээд даншигийн наадам гэдгийг бараг жил болгон зохиох болсон байна. Харин 1722 онд Богд болон Хэнтий уулыг тахиж наадам хийх болсноо Арван засгийн наадам гэх болжээ.

Монгол улс тусгаар тогтнолоо зарлаж хаант улс болсон тул 1912 оноос Даншиг наадам хийхээ больжээ. Арван засгийн наадмыг Монголын сүүлчийн хаан Богд Жавзандамбыг нас барах хүртэл тэмдэглэдэг болсон аж. Наадмыг 7-р сарын 11-нд Ардын засгийн наадам нэрээр тэмдэглэж байх тухай Засгийн газрын тогтоол 1925 онд гарсан аж. Тавиад оны үеэс энэ нь аяндаа Ардын хувьсгалын ойн наадам нэртэй болон өөрчлөгджээ. 1996 онд наадмыг Монгол улс байгуулагдсаны ой гэж тэмдэглэж байхаар тогтсон боловч хойтон жилээс нь Ерөнхийлөгчийн тушаалаар хүчингүй болсон байна.

Tamga

Уул нь 1924 оны 11-р сарын 26 бол улс тунхагласан өдөр биш юм. Монгол улсыг 1206 онд тунхагласан. Тунхагласнаа тун удалгүй дэлхий даяар мэдрүүлсэн. Сэлмийн хүчээр тунхаглан мэдрүүлсэн. Харин 1924 онд Монголд хаант засгийг халж Бүгд найрамдах улсын засаглалтай болсон билээ. Үзэл суртал, ангийн ялгааны талаас олон янзаар өөлж болох боловч юутай ч энэ өдөр Бүгд найрамдах улс болж өөрийн Үндсэн хуулиа баталсан юм. Өнөөгийн аль ч улсад Бүгд найрамдах улсын өдрөө ихэд чухалчлан үндэсний баяраа болгодог. Ихэнх оронд үүнээ Бүгд найрамдах улсын өдөр гэж нэрлэнэ.

Morindoo

Ярилцлага булангийн энэ удаагийн дугаарт "Зууны мэдээ" сонингийн 2005 оны 5 дахь дугаарт нийтлэгдсэн "Инженерүүд монголын хөгжлийн зүтгүүр нь байх ёстой" ярилцлагыг бүрэн эхээр нь толилуулж байна. Яг ийм залуучууд л Монголыг авч явна гэсэн бодол түүнтэй уулзахад төрсөн. Улс орноо хэрхэн яаж хөгжүүлэх вэ гэсэн бодлоор жигүүрлэсэн олон олон залуусын нэг тэрээр саяхан эх орондоо ирээд буцахдаа электроникийн шилдэг шийдлийг шалгаруулах улсын анхны уралдаан зохиосон. Түүнтэй хөгжилд хүрэх тухай, инженерүүдийн тухай, Монголын тухай ярьж суухад үнэхээр бидний үе иржээ гэж бодогдсон юм. МУИС-ийн Мэдээллийн технологийн сургуулийн багш, ХБНГУ-ын Юлих хотод докторын зэрэг хамгаалахаар суралцаж байгаа Чоймаагийн Лодойравсалтай ярилцсанаа танд хүргэж байна.
- Манай уншигчдад өөрийгөө танилцуулна уу?
-Би МУИС-ийн Физик электроникийн сургуулийг (одоо Мэдээллийн технологийн сургууль болсон) 1999 онд төгссөн. 1998 оноос “MCS Электроникс" компанид ажиллаад 2001 оноос сургуульдаа багшаар ирсэн. 2003 он хvртэл багшлаад, одоо Германы Юлих хотын судалгааны төвд докторын ажлаа хийж байна. Германы эрдэмтэн солилцооны байгууллагын шугамаар явсан юм. Монгол, герман удирдагчтай, цолоо Монголд хамгаална.
-Чиний судалгааны гол сэдэв юу вэ?
-Миний хувьд бакалаврын болон магистрын дипломын ажлын маань гол сэдэв vйлдвэрлэлийн автоматжуулалт. 1998 онд анх Дорнодын цахилгаан станцын автоматжуулалт дээр ажилласан юм. Дараа нь Эрдэнэт vйлдвэрийн автоматжуулалт дээр ажиллаж байсан.
-Автоматжуулалт гэхээр инженерчлэл тал руугаа яриад байгаа юм байна гэж ойлгож болох уу?
-Тийм ээ. Инженерчлэл маш чухал гэж би боддог. 2003 онд Германд очсоныхоо дараа одоо Солонгост сурч байгаа Содбилэг гэдэг залуутай хамтарч инженерvvдийг бэлтгэх, дэмжих, хооронд нь холбох зорилгоор анх Танхимнэт гэдэг сvлжээ байгуулсан юм. Энэ маань яваандаа зөвхөн электроник биш, шинжлэх ухаан, мэдээллийн технологи, физик, хими, нийгмийн ухааны чиглэлээр өргөжиж эхэлсэн. Одоо бол эх орноо яаж хөгжvvлэх вэ, гадаадад сурч, амьдарч буй монголчуудаа хэрхэн холбох вэ гэсэн vзэл бодлын уралдаан өрнvvлдэг болоод байна. Гадаадад байгаа монголчууд Танхимнэтэд маш их ханддаг, vзэл бодол, санаа оноогоо ч их бичдэг.
-Инженерvvдийг дэмжихийн гол учир юу вэ. Технологи ч юм уу, илvv чухал зvйлс байна шvv дээ?
-Миний бодлоор манайд нэг том гажуудал байна. Тэр нь юу вэ гэхээр арван жилийн сургууль төгсч буй хvvхдvvд мэргэжил гэж юу вэ гэдгийг мэддэггvй, ойлгодоггvй. Гэтэл Германд хvvхдvvдэд төрөл бvрийн мэргэжлийг танилцуулах ажил их зохиодог юм билээ. Хvvхдvvдийг судалгааны төвдөө авчирч, эрдэмтэд нь яг л даргадаа танилцуулж байгаа юм шиг бvх юмыг нарийвчлан танилцуулдаг. Олон мэргэжилтэй танилцсаны дараа хvvхэд “надад энэ л хэрэгтэй юм байна” гэсэн мэргэжлээ сонгож авдаг. Гэтэл манайд яаж байна. Ердөө л хуульч, эдийн засагч гэсэн хоёрхон мэргэжлийг мэдэж байна. Тэгээд бvх их, дээд сургууль хуульч, эдийн засагчдыг бэлтгээд байдаг, тоо нь хэрэгцээнээсээ хэтрээд байдаг. Энэ бол мөнгийг зарцуулдаг, зохицуулдаг хvмvvс л нэмэгдээд байна гэсэн vг. Гэтэл мөнгийг хийдэг хvмvvс нь хаана байна вэ. өөрөөр хэлбэл инженер сэтгэхvйг бэлтгэж чадахгvй байна. Нийгэмд тодорхой хувийг инженерvvд эзлэх ёстой. Манайд инженер бэлтгэдэг хэдэн сургуульд бас дутагдалтай тал байгаа. Компьютерийн программист гэхэд л код бичээд сууж байдаг хvн, инженер гэхээрээ л электроникийнх байдаг юм шиг ойлгоод байна.
-Тэгвэл инженер гэж хэн байх ёстой юм бэ?
-Жирийн хvний хоёр доллараар хийдэг ажлыг нэг доллараар хийж чаддаг хvнийг инженер гээд байгаа юм. өөрөөр хэлбэл, аливааг хамгийн зөв шийдлээр, хамгийн оновчтой арга замаар хийж чаддаг хvн бол инженер. Тийм ч болохоор инженер хvн нийгэм, улс төрийн аль ч салбарт хөдөлгөгч хvч болж чаддаг. Тиймээс л бид инженерvvдийг дэмжих талаар юм хийхээр оролдоод байгаа юм. Асуудлын өөр нэг тал бол Монголд гадаадаас зээл тусламж их орж ирж байна. Гэтэл vvний зарцуулалтыг хэн хянаж байна вэ. Vvнийг ч бас анхаарах ёстой гэж боддог. Гэвч одоохондоо бидний хийж чадах зvйл санал нэмэрлэх төдийгөөр л хязгаарлагдаж байна. Хэрэв бид сайн инженерvvдийг бэлтгэж чадах юм бол бvтээлч ажил хийхэд ч илvv дөхөм болох юм. Юуны тvрvvнд vйлдвэрлэлийн автоматжуулалтаар жишээ авъя л даа. Яг адилхан хоёр төслийг хэрэгжvvлж байна гээд бодъё. Нэгийг нь монгол инженерvvд, нөгөөг нь гадаадынхан хийлээ, эцсийн vр дvн нь яг л адилхан. Ялгаа нь юу вэ гэхээр монгол инженерvvд хийсэн бол засвар vйлчилгээг нь бvгдийг нь өөрсдөө хийдэг, гаднынхны хийсэн зvйл эвдэрлээ гэхэд тэднийг гадаадаас дахиад л дуудах болдог.
-Тэгэхээр монгол инженер гэдэг тусдаа ойлголт бас байж болох нь?
-Тийм ээ, тэднийг л бэлтгэх ёстой. Гаднаас орж ирж буй тэр их мөнгө эргээд консалтинг, өмгөөллийн компаниудад, гаднынханд цалин болоод гарчихаж байна. Дээр нь бид зарим нэг хэрэггvй зээлээс татгалзаж сурах хэрэгтэй болов уу. Саяхан Сангийн сайд хэвлэлд ярилцлага өгөхдөө мөн ингэж хэлсэн байна лээ. Орж ирснийг нь л аваад байх нь буруу. Буруу ашиглаад байвал эргээд төлж чадахгvй болно биз дээ. Гэтэл авсан л бол төлөх л ёстой.
-Чиний бодлоор Монгол Улс хөгжихийн тулд юун дээрээ төвлөрөх ёстой юм бэ. Монголд олон их, дээд сургууль инже-нерvvдийг бэлтгэж байгаа атал тэндээс яагаад инженер төрөхгvй байна вэ?
-Инженерvvдийг бэлтгэхэд нэгдvгээрт, мөнгө, хоёрдугаарт, багш хэрэгтэй. Намайг суралцах сургууль хайж байхад Америкт электроникоор хоёрт ордог сургуулийн жилийн төлбөр 56 мянган доллар байсан. Гол нь инженер бэлтгэх хvмvvс нь алга байна. Электроникийн мэргэжлээр төгссөн залуучууд л гэхэд боломж нь илvv болохоор сургуульд багшлах биш, компани байгуулаад явчихдаг. Гадаадад сурч байгаа хэсэг нь эргээд ирэхээр байдал арай өөр болох байх л даа. Нөгөөтэйгvvр инженер бэлтгэхдээ инженерийн зах зээлийг бас тооцох хэрэгтэй. Солонгост инженер бэлтгэх сургалтын төлөвлөгөөгөө жилд 2-3 удаа шинэчилдэг. Манайх ингэдэггvй юм гэхэд Монголд ямар төрлийн инженерvvд хэрэгтэй байгааг судалж, тэр чиглэл рvv нь тvлхvv бэлтгэх хэрэгтэй. Төр, засаг ч гэсэн инженерvvдийг бэлтгэх бодлого боловсруулах ёстой. Төвлөрлийн тухайд инженерчлэл дээр голлох нь зөв. Бидэнд технологи гаргаж авах боломж алга. Уг нь эрдэмтэд бол байгаа. Японд амьдарч байгаа монгол эрдэмтэн технологийн таван патент авчихсан гэх мэт жишээ олон байна. Гол нь бид технологио хэрэглээд сурчих хэрэгтэй. Бэлэн технологийг аваад хэрэгжvvлэхэд л инженерчлэлийн гол зорилго байгаа юм шvv дээ.
-Монголд ямар инженерvvд илvv чухал байна вэ?
-Манайд дэлхийд гарч ирсэн технологийг оруулж ирдэг хvмvvс байна. Одоо гол нь мэдээллийн технологийн, vйлдвэрлэлийн, электроникийн инженерvvд тун чухал. Бид ядаж vйлдвэрлэлийн автоматжуулалтаа өөрсдөө хийчихдэг болъё л доо.
-Чиний саяхан зохион байгуулсан уралдаан мөн л ийм зорилготой байсан уу?
-Тийм ээ. Манай Танхимнэт сvлжээ өнгөрсөн аравдугаар сард Танхимнэт групп байгуулсан юм. Зөвхөн сvлжээ маягаар ажиллаад байх биш, улс орныхоо хөгжилд бодит хувь нэмрээ оруулъя гэж зорьсон. Эхлээд электроникийн салбар руу орохоор шийдсэн. Манайд электроник гэхээр жирийн нэг цахилгаан барааны засварчин мэтээр ойлгож хvлээж авдаг. Тиймээс залуу инженерvvдийг гаргаж ирэх, электроникийн vйлдвэрлэл эрхэлдэг компаниудыг хооронд нь холбох зорилгоор “Электроникийн шилдэг шийдэл-2004” улсын анхдугаар уралдааныг зохион байгуулсан юм. Анхных юм болохоор алдаа байлаа, цаг ч давчуу байлаа. Гэхдээ цаашдаа улам сайжрах байх аа. 40-өөд бvтээл ирснээс 13 бvтээл сvvлийн шатанд шалгарч 1-3 дугаар байр эзлvvлсэн. Дашрамд энэ уралдааныг ивээн тэтгэсэн “MCS” электроникс, “Пума” констракшн, мэдээллийн ивээн тэтгэгчид, цахим дэмжигчдэдээ баярлалаа.
-Гол шалгуур нь юу байв?
-Анхны уралдаан учраас тийм ч олон бvтээл ирvvлсэнгvй. Гэхдээ юуны тvрvvнд бvтээлээ монгол орчинд хэр зохицуулсныг нь харлаа. Нэгдvгээр байранд роботын хянах систем, хоёрдугаарт таксиметр шалгарсан. Одоо Монголд 15 мянган такси явж байна. Гэтэл тэр болгон Солонгос, Хятадад vйлдвэрлэсэн таксиметр Монголын нөхцөлд тохирдоггvй. Vvнээс монгол инженерvvд тодорхой хэмжээгээр юм хийж байна гэдэг нь харагдах байх.
-Германд инженер бэлтгэх тал дээр хэр анхаардаг юм бэ. Чи юу ажиглав?
-Хамгийн гол нь хангамж маш сайн. Судалгаа хийх, бvтээх нөхцөл нь бvрэн хангагдсан. Ер нь барууны орнууд, Америк, Японд технологи маш өндөр хөгжсөн учраас судалгааны орчин зэргийг нь бvрдvvлэхэд их анхаардаг. Тvvнээс герман, монгол инженерийн төвшин бол яг л адилхан.
-Чиний бодлоор бидэнд хөгжилд хvрэхэд дутагдаж буй гол зvйл юу вэ. Зарим хvн хурд гэдэг, зарим нь тактик гэдэг?
-Манайд нийгмийг урагш нь чирч явах сэхээтэнлэг элит давхарга алга. Ийм зvтгvvр хамгийн чухал гэж би боддог. Гэхдээ элит гэдэг бидний одоогийн ойлгож байгаа элит биш шvv. Би л энэ нийгмийг авч явна гэсэн сэтгэхvйгээр багаасаа бэлтгэгдсэн, ухамсар нь зөвхөн тvvндээ л зориулагдсан хvмvvсийг элитvvд гэж ойлгож болно. Тvvнээс дөрвөн жилээр сонгогддог УИХ-ын гишvvдийг элит гэж ойлгож болохгvй. Элитvvдийг одооноос л бэлтгэх хэрэгтэй. Лидер бол өөр хэрэг, лидерvvд өөрсдөө төрдөг.
-Эх оронч vзлийн талаар юу гэж боддог вэ. Магадгvй, хvний нутагт ажиллаад, сураад, хөгжлийг нь өөрийнхтэйгөө харьцуулаад эхлэхээр эх орноо илvv хайрладаг байж болох юм?
-Тийм ээ. Гадаадад сурч буй залуус Монголоо яаж хөгжvvлэх вэ гэж илvv их бодож байна шvv дээ. Хvнийг эх оронч vзэлтэй болгохын тулд заавал “чи эх оронч байх ёстой” гэж шаардах албагvй. Хvнд эх оронч сэтгэлгээг суулгах, багаас нь төлөвшvvлэх ёстой.
-Тэд маань Монголдоо ирэх болов уу, эх орноо хөгжvvлэхэд хувь нэмрээ оруулах болов уу. Чи юу гэж бодож байна?
-Танхимнэтийн нэг зорилго энэ л дээ. Гадаадад байгаа монголчууд хөгжлийн тухай их ярьж бичдэг, саналаа солилцдог. Гэтэл vvнийг яаж холбох вэ. Ингээд Танхимнэт сvлжээг байгуулсны дараа Японд суралцагч оюутан залуусын ЭМОС клубтэй холбоо тогтоосон. өөр клуб, сvлжээ ч байгаа. Нэг vеэ бодвол тэд маань нэгдэж, ажиллаж эхэллээ. Жишээ нь, ЭМОС клубээс “өөрийгөө хэрхэн хөгжvvлэх вэ” гэдэг ном гаргасан. өөрийгөө хөгжvvлж байж улс орноо хөгжvvлнэ шvv дээ. Тэгэхээр энэ бол зөв эхлэл юм.
-Бидэнд хөгжлийг тушиж буй гол дутагдал юу байна вэ?
-Монгол хvн баг болж ажиллаж чаддаггvй. өөрөөр хэлбэл, нэг дvрмээр тоглож чаддаггvй. Энэ нь олон зvйлд саад болж байна. Хамтарч ажиллах чадвартай болох л юм бол бид юуг ч бvтээнэ. Тэгэхдээ бас их сонин. Маш хатуу гараар “барихаар” нэг баг болж чадаад байдаг. Эсвэл гадаадын компанид ажиллахаараа мундаг цаг бариад, хvнтэй хамтраад юуг л бол юуг хийгээд гялалзаад байдаг.
-Ирээдvйд Монголыг нуруун дээрээ авч явах элитvvдийг хэрхэн бэлтгэх ёстой вэ. Энэ талаар чиний бодлыг сонирхож байна?
-Японуудад самурайн ёс, Англид жентельменvvд гээд элит, лидерvvдийг бэлтгэдэг тусгай ёс жаяг байдаг л даа. Бид тэгвэл яагаад зөвхөн элит хvvхдvvд сурдаг сургуультай болж болохгvй гэж. Ингэлээ гээд бусдыг нь дорд vзэж буй хэрэг биш шvv дээ. Гол нь бvх талаар нь, бvх ухамсраар нь лидер, элит болгож бэлтгэх ёстой. Яагаад Чингис хаан лидер болж тодорсон юм бэ. Бид энэ бvхнийг судлах хэрэгтэй байна.
-Гэтэл массын ухамсарт нөлөөлнө гэж том юм байна шvv дээ?
-Тийм ээ, энэ бол системтэй, маш удаан хугацааны ажил. Одоо манай нийгмийг эмэгтэйчvvд авч явж байна гэхэд болно. Эхнэрээрээ тэжээлгэдэг, архи уугаад ажилгvй хэвтэж байдаг ухамсар дорой эрчvvд маш олон байна. Ухамсар төлөвшvvлэх ажлыг одоо л хийхгvй бол оройтно. Чухам яах ёстой вэ гэвэл хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл маш чухал vvрэгтэй, оройлж оролцох ёстой байх.
-Монголдоо буцаж ирээд ямар төлөвлөгөөтэй байна вэ?
-Их сургуульдаа багшилна. Монголын vйлдвэрлэлийн автоматжуулалтад өөрийнхөө хувь нэмрийг оруулахын төлөө ажиллана даа. Монгол орон маань илvv хурдан хөгжөөсэй, залуучууд маань vvнд гар, бие оролцоосой гэж хvсч байна.
Мэдээллийг бичсэн: Г.Тvмэнжаргал

Bidnii Mongolchuud

Алаг хорвоогooр бэдрэн яваа бидний монголчууд Ар, Євєр гэлтгvй хувь тавилангийн зєрєгт, холын Америк орноо ийнхvv уулздаг байжээ. Замын хvний vгийг заавал сонсдог нэгэн монгол ёс бий. “Алтан хундагa”-аар тvрлэг хийж, анд нєхдийн сэтгэлийг уудлан хэдэн vг хэлvvллээ.Цэрэндорж: Єнєєдєр бидний угсаа нэгт Євєр Mонголын эрдэмтэн 2 залуутай уулзаж ярилцаад сууж байна. Та бvхэн єєрсдийгєє товч танилцуулaхгvй юу?Макихара: Миний монгол нэр Соёлт, япон нэр маань Макихара. Макихара гэдэг бол тал нутгийн малчин гэсэн утгатай юм. Би єєрєє малчин байсан. Бага байхдаа Євєр Mонголд соёлын хувьсгалын vеэр хvмvvс яаж тамлагдан зовж явсныг нvдээрээ vзэж ирсэн. “Монголыг монголоор нь” гэж бие биеийг нь зодуулдаг учрaac хvн зодсон хvмvvсийн ихэнх нь монголчууд байдаг байсан. Тиймээс манай ээж монголоо зодсон монголчуудын “махыг нь идэх юмсан” гэж хараадаг, их занадаг байсан. Cvvлд нь хvн зодсон тэдгээр монголчууд зохих хэмжээний шийтгэл хvлээсэн. Єєрсдийн боловсрол, соёл нимгэнээс болоод тийм гэмтэй, хууль бус зvйл хийж байсан. Хувьсгалч, шударга сайн хvн болох гээд цаад учрыг нь олохгvй, муу хvчний эрхэнд єєрсдийн ах дvv, тєрєл садан, ойр дотнын хvмvvсээ зодоод cоёл боловсролгvйгээсээ болоод єєрсдийгєє vрж байсан. Цаад талын єдєєсєн бодлогыг нь бид эрэгцvvлэх ёстой. Бид тэр vед ар талын бодлыг нь мэддэггvй байсан, энэ утгаараа хvнд соёл боловсрол хэрэгтэй юм. Би Нацагдорж гуайн “Хуучин хvv” зохиолыг маш олон дахин уншсан. Сургууль байгуулъя, ядахдаа бага сургууль байгуулъя гэж их эртнээс бодож байлаа. 1987 онд Японд ирээд, 1989 онд Японы нэгэн компаниас хєрєнгє мєнгийг нь ивээн тэтгvvлээд, Мацумото гэдэг хvнтэй Япон хэлний сургууль байгуулсан. Байгаль гэдэг хvн хамтарч байгаад, сvvлд нь Євєр Монголоос 200-гаад оюутан Японд ирvvлж, манай сургуульд суралцуулсан. Энэ бол Євєр Монголын соёлд миний оруулсан хувь нэмэр.Баатар: Тэгвэл єєрєє Байгалийг анх Японд авчирсан хvн байна шvv дээ?Макихара: Тиймээ, би тэр сургуулиа байгуулаад Байгалийг авчирсан. Cургуулиа тєгсєєд их сургуульдаа vлдсэн, сурлагын маш єндєр амжилт vзvvлээд багшилж байсан хvмvvсийг би авчирсан. Мэдээж ингэж залуусыг авчраад байхаар манай ах дvv, садан тєрлийн хvмvvс надад маш их гомддог. Хvний хvмvvсийг авч яваад, єєрсдийгєє авдаггvй гээд надад гомддог байхгvй юу. Xамгийн гол нь би єєрийн ах дvv садангаас авчирч болно. Авчирсан хойно тэд шаардлага хангадаггvй. Тийм учраас тєгсєж ирээд нийгэмдээ ямар vр бvтээл гаргаж чадах вэ гэсэн утгаараа дандаа сургуулийн багш нарыг сургасан. Японд яваад Євєр Монголд ирсний дараа нь тэднийг бvгдийг нь дуудаж асуусан байсан. Хятадаас Японд явах хvн асар их зоос мєнгє тєлдєг юм. Би тэднээс мєнгє аваагvй учраас тэд их гайхаж, миний ард талд намайг хэн дэмждэгийг сонирхож байсан.Цэрэндорж: Та єєрєє Японд сургуульд ирэхдээ ямар шалгуур давж байв. Тэр vед ямар бэрхшээл саад байв?Макихара: Японы байгууллагаас Японд суралцуулна гэсэн бичиг авсан. Мєн би япон найз нартай байснаа хvмvvст хэлдэггvй, зєвхєн миний хэдхэн найз л намайг мэддэг байсан. Яагаад гэвэл Хятадын засгийн бодлого маш хатуу байсан.Цэрэндорж: Сургуульд явахаар урилга, виз авсан уу?Макихара: Сургуульд явахаар виз авсан.Цэрэндорж: Японд сургуульд сураад, тэндхийн хvнтэй танилцаж гэр бvл болсон гэсэн. Мєн 1993 онд Ар Монголд сургууль байгуулсан юм байна. Тэгэхэд Монголд байдал ямар байсан, єєрт чинь юу бодогдож байв? Сургууль байгуулахад бэрхшээл их тохиолдов уу?Баатар (нэмэлт): Яагаад чухам Ар Монголд cургууль байгуулсан юм бэ? Євєр Монголд байгуулж болоогvй юм уу?Макихара: Монголд ардчилал анх гарахад би Японд байсан. Тэгээд Японы Гадаад хэргийн яамны орчуулагчаар Монголд ирсэн. Тэр vед шадар сайд Ганболд байсан. Монголын талаар бvрэн дvvрэн ойлголт байгаагvй. Mонголчууд сайхан амьдардаг, халуун дотно хvлээн авна л гэж боддог байсан. Бvх Євєр Монголчууд миний адил боддог байсан байх. Яагаад гэвэл биднийг хvvхэд байхад Євєр Монголд “Ар Монголд очвол авгай хvvхэд аваад их сайхан амьдардаг” гэсэн нэг домог яриа байсан. Ингээд би Монголд анх удаа япончуудтай хамт очсон. Японы Засгийн газрын шугамаар явсан болохоор маш хvндтэй хvлээж авсан. Хамгийн сайхан санагдсан зvйл гэвэл жолооч нь монгол хvн, тэгээд нуух юу байх вэ сайхан монголоор яриад л чихэнд сонсголонтой, жолооч монголоор сайн байна уу гээд монголоор ярих онцгой сайхан байсан. Хятадад бол жолооч нь дандаа л хятад байна шvv дээ. Тэгээд эхний єдєр ажил алба гээд гадуур гарах зав олдоогvй. Харин дараа єдрийн єглєє эрт босоод автобусанд суугаад явсан, хаа хvрсэн, ямар автобусанд сууснаа одоо хvртэл санахгvй байна. Зvгээр л автобусанд суугаад хvмvvс монголоор ярихыг сонсоод нэг бvтэн тойрч явсан. Энэ бол 90 оны євєл 1 сард болсон явдал.Цэрэндорж: Японы ямар тєлєєлєгчид байв?Макихара: Гадаад яамны хvмvvс, бизнесийн эзэд, Тоёото машины vйлдвэрийн хvмvvс явж байсан.Баатар: Хvмvvс монголоор ярьж байсан гэж байна шvv дээ. Тэгэхээр монголоор ярих чихэнд чинь хоногшоогvй байсан гэсэн vг vv?Макихара: Автобусанд энгийн хvмvvс хоорондоо монголоор ярихаар монгол хэл чинь мєхєєгvй, амьд байгаа юм байна гэж бодохоор сайхан байсан. Бид чинь Хєх хотод автобусаар явахад дандаа хятадаар ярьдаг шvv дээ. Тийм болохоор автобусны жолооч, хураамж авагч, зорчин хэрэгчид бvгдээрээ монгол байсан болохоор ёстой нєгєє цус хєєрєх шиг болсон.Цэрэндорж: Тэгээд монголд удсан уу?Макихара: Ердєє 5 хоноод буцсан.Баатар: Ямар сэтгэгдэлтэй буцсан бэ?Макихара: Маш єндєр сэтгэгдэлтэй буцсан. Дараа нь Тоёотогийн vйлдвэрийн хvмvvстэй орчуулагчаар ирсэн. Японы уруулын будгийн vйлдвэрт хонины ноосны зунгаг хэрэгтэй болоод Монголоос ноос авч цэвэрлэн, тосоор нь уруулын будаг хийх судалгаа хийж байсан юм.Цэрэндорж: Хэдийнээс Монголд сургууль байгуулах санаа тєрсєн бэ?Макихара: “Монголд юм хийхгvй бол болохгvй” гэсэн санаа ардчилал эхлээд юм сайхан чєлєєтэй болоод ирсэн тэр vеэс бодогдсон юм. Энэ тухай миний бичсэн тэмдэглэл бий. Улаанбаатар бол монголчуудын тvvх соёлын єв байх ёстой. Тэгээд монгол хvчтэй байх юм бол Євєр Монголоо татаад аваад явна гэсэн бодолтой. Анх би Євєр Монголд сургууль байгуулах гэж байсан юм. Тэгвэл хєрєнгє мєнгє тєдийлэн их шаардахгvй байсан юм. Гэхдээ би Монголд байгуулсан. Энэ тухай хятадуудад шууд хэлж боломгvй, хэлэх арга хэлбэр єєр. Тэгээд Євєр Mонголд монгол сургууль байгуулья, энд хятад, тєвд, тангад ямар ч хvvхэд сурч болно. Гагцхvv конкурсийг монголоор єгнє, бvх хичээлийг монголоор заана гэсэн байр суурийг би баримталсан. Гэтэл Євєр Монголын боловсролын газраас хичээлийг 50 хувь монгол, 50 хувь хятад хэлээр заах, мєн монгол хятад хvvхдvvдийг хамт сургах заавар єгсєн. Би vvнд дvргvй байсан.Баатар: Xэрвээ Євєр Монголд сургууль байгуулж болохгvй бол хэрхэн ажиллах талаар ямар бодолтой байсан бэ?Макихара: Би бас Улаан-Vдэд япончуудтай хамт очиж байсан. 1991 онд Улаан-Vдэд Буриадын боловсролын сайд Намсраев гуайтай уулзаж, тэндхийн сургуулиудад япон хэл заах багш нарыг vнэгvй байраар хангаж, цалин єгье гэж тохирсон.Цэрэндорж: Улаан-Vдэд Японоос Монгол руу орчуулга хийж байв уу?Макихара: Vгvй, японоос монголоор дамжиж, орос руу давхар орчуулга хийж ойлголцож байсан. Ингээд Улаан-Vдэд сургууль байгуулахаар болов. Намсраев сайд их дэмжиж байсан. Энэ дагуу боловсролын газрын дарга Манжиев гуайг Японд урьсан. Эм болон ачаа зєєдєг тэргэнцэр Японд хийлгэх, Улаан-Vдэд сургууль байгуулахaaр харилцан тохиролцоо хийсэн. Манжиев гуай 1992 оны 9 сард Японд ирэх ёстой байтал ирээгvй. Ингээд Улаан-Vдэд сургууль байгуулах яриа маань бvтэлгvй болсон. Тэгээд бид нийт монголчуудын голомт болсон Ар Монголд ирж сургууль байгуулахаар Боловсролын сайд Єлзийхутаг гуайтай уулзаж, сургууль байгуулъя гэсэн чинь Улаанбаатараас 70 км хол орос цэргийн vлдээсэн газрыг зааж єгсєн. Тэр vед манай дарга Yнo Шиёо гэдэг япон хvн уурлаад, юу ярьж байгаа юм гээд Япон руу буцсан.Цэрэндорж: Yнo Шиёо гуай ямар алба хаадаг хvн байсан бэ?Макихара: Японы Боловсролын яамны дэргэд Хvvхэд багачуудын боловсролын тєв гэж байдаг. Тэндэхийн Гvйцэтгэх зєвлєлийн гишvvн хvн байсан. Тэр хvн Монголд 5 хоногийн томилолттой ирсэн боловч, зорьсон хэрэг маань бvтээгvй болохоор 2 хоноод Япон руу буцсан. Бид явах онгоцоо хvлээлгvй вагоноор буцаж байсан. Тэгээд би Байгальд энэ тухай хэлсэн. Монгол хvний хэлж байгааг шууд япон хvнд шууд хэлж болдоггvй. Иймээс бид сайн ойлголцоогvй юм. Ингээд би 1993 онд эргээд Монголд ирсэн. Яг сургууль байгуулах гэтэл авилгын асуудалтай тулгарсан. Гэхдээ яг авилга гэж хэлэхгvй л дээ. Зvгээр бичиг баримт чинь бvтэхгvй, болоогvй байна гээд дахин дахин явуулаад, удаашруулаад байдаг. Тухайн vед тийм л байсан юм. Манай дарга тэгэхэд гайхаж байсан, чи Монголд сургууль байгуулах гэж байж яагаад авилга єгч байгаа юм бэ гэж. Тэгэхэд нь би хэлсэн, за би Хятад, Буриадад сургууль байгуулах гээд чадаагvй тул авилга єгсєн ч монголчууддаа єгье, xятадуудад ч гэсэн тухайн vед бага сага авилга єгдєг тийм юм байcан. Гэвч тухайн vед тэдэнд би авилга єгєх шаардлага гараагvй. За тэгээд Mонголд єнєєдєр айл, хvний амьдралын тvвшин ямар байгаа билээ, авилга єгсєн ч би монголдоо єгье гэж хэлдэг байсан. Одоо манай дарга хааяа тоглоомоор хэлдэг байхгvй юу. Чиний авилга чинь хэрээс хэтэрсэн биш vv гэж. За ингээд сургууль байгуулах ажлаа эхэлж байсан даа.Цэрэндорж: Сургууль байгуулах таны санаа байсан байна. Тэгэхээр япончууд таныг дэмжээд хєрєнгє мєнгийг нь гаргасан байна уу?Макихара: Японы талаас маш их дэмжиж, бvх мєнгє тєгрєгийг би єєрєє хариуцаж байсан. Жишээлбэл, Японы тал бидний сурах бичгийг контейнерээр vнэ тєлбєргvй зардлыг нь даагаад ирvvлж байсан. Тэгээд манай дарга чамайг vндэстнийхээ тєлєє юм хийж байгаа учраас бид дэмжиж байна. Харин чи эхэлсэн ажлаа гvйцээ, бид чиний цалинг таслахгvй єгье гэж байсан. Энэ бол их том дэмжлэг бoлcoн.Баатар: Тэр чинь Японы Соёлын яамны гол бодлого мєн vv?Макихара: Япон хэдийгээр зах зээлийн орон боловч, соёл боловсролыг их дэмжиж, намайг Монгол дахь ажлаа бvтэлтэй сайн хийж дуусга, битгий наашаа яарч ирээрэй гэж цалин мєнгийг тасралтгvй єгч байсан нь маш том дэмжлэг.Баатар: За тэгээд сургууль байгуулах эрхээ авчээ. Яг єєрєє орж ирэхэд байр савнаас эхлээд хєєцєлдєх юм их байв уу. Энэ бvгдийг яаж амжуулсан бэ?Макихара: Эхлээд бид намын сургуультай гэрээ хийж, тэр байрны засварыг хийнэ гэж. Гэтэл яг ажил эхэлтэл та нар чинь 100% гадаадын хєрєнгє оруулалттай компани байна гээд тvрээсийнхээ vнийг нэмсэн. Хэрэв vнэтэй гэж байгаа бол єєр газар ол гэсэн. Тэгээд яахав, тухайн vед бид ярьж хєєрєєд vнээ нэмсэн. Хэрэв энэ бvгдийг Японы талд хэлэх бол бол тэд ойлгохгvй, шууд татгалзаж болох байсан. Японд гэрээ бол гэрээ, тvvнийгээ зєрчвєл шууд хvчингvй болно. Тийм учраас би япончуудтай ярилгvй, энэ бvгдийг зохицуулах шаардлага гарсан.Баатар: Тэр vед та Японы иргэн байсан уу, аль эсвэл...Макихара: Арай болоогvй байсан. За тэгээд тэндээсээ гараад Барилгын Цэргийн Удирдах газарт нvvж ирсэн. Тухайн vед 4 давхрын 2 давхар нь айхтар муудсан байв. Та нар сургууль байгуулах гэж байгаа бол бид дэмжинэ гээд 5 жилийн хугацаатай гэрээ байгуулсан. Тэгээд тухайн vеийн ханшаар 6 сая тєгрєгийн засвар хийсэн. Гэтэл засварын дараа гэрээ маань нэг жилийн хvчинтэй болсон. Яагаад гэвэл бид та нарыг Mонголын компани гэж гэрээ хийсэн, гэтэл Японтой хамтарсан юм байна, vнээ нэмлээ гэсэн. Тэгэхэд нь би хэлсэн, таныг 5 жил хєдлєхгvй гэхээр чинь би гэрээ байгуулсан, одоо мєнгєє буцааж авъя даа гэсэн. Гэтэл мєнгє байхгvй, єєр газар олж ор гэсэн.Цэрэндорж: Mаш олон хvндрэл бэрхшээл учирсан байж таарна. Зах зухаас нь бид гадарлаж байна. 1993 оноос хойш 12, 13 жил болжээ. Одоо танай сургууль ямар тvвшинд хvрсэн бэ?Макихара: “Yнэнээр явбал vхэр тэргээр туулай гvйцнэ” гэдэг шvv дээ. Залуу ч байсан, зоригтой ч байсан. “Єнєєдєр би ингэж яваа ч хожим заавал болно” гэж боддог байв. Ингээд єнєєдєр манай сургуулийг хvмvvс мэддэг болсон. Хvvхдvvдээ ч єгдєг болсон. Одоо зарим хувийн сургууль конкурс авахгvй элсvvлнэ гэж байхад бид 5 хvvхдээс 1-ийг нь шалгаруулж авдаг. Манай сургуульд жил бvр 500 гаруй хvvхэд конкурс єгдєг. Тэгээд 100 хvvхдийн элсэлт авч байна. Манай сургууль тєгссєн оюутнуудаас 80-аад нь Японд 3 жилийн гэрээгээр ажил хийхээр явсан. Тэр ажлыг би олж зуучилж єгдєг. Японы талаас визийг нь гаргуулдаг.Баатар: Энэ 10-аад жилд танай сургуулийг хичнээн оюутан ямар мэргэжлээр тєгссєн бэ?Макихара: Япон хэлний багш орчуулагч, олон улсын сэтгvvлч, олон улсын эдийн засагч. Урьд жилээс эхлэн аялал жуулчлал, компьютерийн ангитай болсон. Одоо 80-аад оюутны 30% нь компьютерийн чиглэлээр сурдаг. Манай оюутнууд Улаанбаатарт компьютерийн компани байгуулсан. Японд тэд Тоёото, Мицубиши, Хонда, Ниссан зэрэг машины vйлдвэрт хурдны хайрцаг угсарч байна. Японд 3 жил дадлага хийгээд Монголдоо ирсэн оюутнууд компани байгуулан ажиллаж байна. Эхний явсан хvvхдvvд ноднин ирсэн, одоо 20-иод хvvхэд Японд компьютерийн чиглэлээр ажиллаж байна.Баатар: Тэд ямар нэртэй компани байгуулсан бэ?Макихара: Бьютик Монгол гэдэг компани.Баатар: Одоогоор танай сургуулийг нийт хэдэн оюутан тєгсєєд байна?Макихара: Суралцах явцдаа хангалтгvй дvн vзvvлсэн хvvхдийг сургуулиас хасдаг. Анхны элсэлтээс сургууль тєгсєх хvртэл 4 жилийн хугацаанд 17-18 хvvхэд сурлагаар хасагддаг, мєн хориод хvvхэд сургууль шилжих, ажил хийх, хvvхэд гаргах зэргээр явдаг. Нийт 5 тєгсєлт хийсэн. Энэ жил 6 дахь тєгсєлтєє хийнэ. Манай сургуулийг хэдэн зуун хvvхэд тєгссєн. Одоо жил бvр 70-аад хvvхэд тєгсєж байна.Цэрэндорж: Танайх єєрийн сургуулийн байртай болсон уу?Макихара: 1995 онд хєєцєлдєж байгаад газар аваад Японы талаас тєсєв олсон. Энэ нь зєвхєн сургуулийн байр байгуулах зориулалттай, 350 саяын хєрєнгє оруулалт, гэхдээ vvнийг буцалтгvй тусламж гэж надад олж єгсєн. Xєєцєлдсєєр байгаад эхний удаа байшингаа барьж амжилгvй хугацаа нь хэтэрчихээд 2 дахь удаагаа дарга дээрээ ороход манай дарга одоо дахиж ингэж болохгvй шvv гэж хэлж байсан. Ингээд зєвшєєрлєє аваад Энхболд дарга дээр ороод гvйцэтгэгчтэй гэрээгээ хийчхээд байж байтал Галсанпунцаг гэдэг хvн хажуугаас ороод газрыг маань булаагаад авчихсан. Тэгээд ном ёсоор нь явах гэхээр болохгvй байлаа. Тэгээд би бодлоо, би монгол хvvхдvvдийг сурах нєхцєлєєр нь хангаад єєрєє бvх хєрєнгєє гаргаж байгаа, хэрвээ би Монголын засгийн газраас мєнгє авъя гэсэн бол улс орон маань ядуу байгаа, мєнгє байхгvй гэх байсан. Би баар байгуулъя гэсэн бол зєвшєєрєхгvй байж болно, гэтэл сургууль байгуулъя гэхээр хvлээж авахгvй байна гэдэг дэндvv ойлгомжгvй зvйл байлаа. Ингээд 5, 6 сарын дараа газрын асуудлыг хvчингvй болгосон. Би зєвхєн гvйцэтгэгчийн зураг тєсєл хийхэд 7 саяыг зарцуулсан, барилга зургийн институтэд 15%-ийг єгєєд нийт єчнєєн саяын алдагдалд орсон байлаа. Хэрэв Японд ийм явдал болсон бол хуулиар ярина. Би ч мєн хуулиар зарцуулсан мєнгєє олж авах ёстой байсан. Гэвч би Монголд хуулиар яваад мєнгєє олж авч чаддаггvйг ойлгож байсаан. Хэрэв би шvvгчид мєнгє юм уу хахууль єгєх юм бол бvvр илvv ихийг алдах байсан тул би шvvхээр яваагvй.Цэрэндорж: Сургуулиа байгуулсан уу? Одоо байраа барьсан уу, ямар байранд байна?Макихара: Одоо дvнзэн байшинд байгаа, хуучин пийшинд тvлш тvлдэг байсан, зуухаа засуулсан. Тvvнийхээ хажууд байшин барих гэсэн юм. Ингээд нєгєє байшин барих талаарх асуудлаа эргээд хєєцєлдєхєєр шийдэж Энхболд даргад нарийн бичгээр нь дамжуулж єєрийнхєє байдлыг танилцуулсан.Цэрэндорж: Танай багш нар Япон хvмvvс байдаг уу, монголчууд багшилдаг уу, оюутны тєлбєр ямар байдаг вэ?Макихара: Жилдээ 360.000 тєгрєг. Найман япон багш байгаа, тэд нар монголчуудад тусалъя гэсэн сайхан сэтгэлээр сайн дураар ирдэг. Япон багш нарт монгол багш нараас арай илvv цалин єгєєд байраар хангаж єгдєг. Мэдээж, гадаадын иргэн суух байр гэхээр дор хаяад 150-250 мянга шvv дээ. Тvvнчлэн япон багш нар зардал ихтэй, яагаад монгол багш нараар багшлуулж болдоггvй юм бэ гэцгээдэг. Гэтэл би хvvхдvvдээс мєнгийг нь авчихаад сургасан шиг сургая, хариуцлагатай байя гэсэндээ япон багш нар авдаг.Баатар: Хэдэн монгол багш байдаг вэ, цалингийн хувьд бусад их дээд сургуулиудтай харьцуулахад ямар байдаг вэ?Макихара: Залуу багш нарын цалин 150,000 байгаа нь тийм ч єндєр биш л дээ. Япон багш нарын цалин 250,000 тєгрєг. Ер нь 150.000-250.000 хооронд хэлбэлздэг. Нийт 40 багштайгаас 8 нь япон, 32 монгол багш байгаа.Баатар: Тэгвэл Mонголын 32 багшийг тэжээж, ажлын байрыг 32-оор нэмж байна гэсэн vг дээ.Макихара: Манаач, жижvvр гээд 40-єєд хvн ажлын байртай болсоноос гадна дээр нь монгол хvvхдvvдийн ирээдvй, тархи толгойд юм хийж єгч байна шvv дээ. Хvний тархинд байгаа зvйлийг ямар ч хvн булааж авч чадахгvй, тэдгээр хvvхдvvд мэдлэг эзэмших нь хэнд ашигтай вэ гэвэл Mонгол орон, монголчуудад л ашигтай.Баатар: Танай сургуульд зєвхєн монгол хvvхдvvд байдаг уу?Макихара: Манай сургуульд Євєр Mонгол, Хєхнуураас 6, Буриадаас 2 хvvхэд тєгссєн одоо 2 байгаа, Тувагаас 1 хvvхэд тєгссєн, Бээжингээс 2, Дээд Mонголоос 4 хvvхэд тус тус байна.Баатар: Тэгвэл гадаад оюутнууд 10% хvрэхгvй байна шvv дээ.Цэрэндорж: Эдгээр хvvхдvvдийн сургалтын тєлбєр єєр vv, эсвэл адил жишгээр vv?Макихара: Монголын Боловсролын яамнаас гадаад оюутны тєлбєр 2000 ам.доллар гэсэн заалт бий. Гэвч би тэдгээр хvvхдvvдийн амьдралын боломжийг мэддэг учраас тийм их мєнгє авдаггvй. Євєр Mонголд нэг айл хvvхдэдээ сургалтын тєлбєрт 2000 ам.доллар єгнє гэвэл бvх хєрєнгєє шавхаж байж гvйцээнэ. Буриад, євєр монгол, тувачууд салъя гэж салаагvй, тvvхийн хувьд л ийм болохоос адилхан монголчууд, тийм болохоор би монгол хvvхдvvдтэй адил жишгээр тєлбєр авдаг. Харин Японоос ирсэн хvvхдvvдээс 2000 ам.доллар авдаг. Японы амьдралын тvвшин, тэндэхийн нэг жилийн сургалтын тєлбєр ямар байдаг билээ. Японы талаас сургалтын тєлбєрийн жишиг харилцан адилгvй байгаа талаар асуудаг. Би тэд нарт зєвєєр ойлгох талаас нь тайлбарладаг, тэд чинь адилхан монгол хvvхдvvд шvv, хэрэв би дотуур байртай байсан бол тэд нарыг vнэ тєлбєргvй авна гэж хэлдэг.Баатар: Энд нэг асуух юм байна. Єєрєє ингээд сургууль байгуулаад арван хэдэн жил явж байхад єєрийг чинь япон гэх юм уу, эсвэл энэ нэг євєрмонгол ч гэх юм уу, аль эсвэл бидний алтан ургийн хэлхээ, алаг махны тасархай монгол нєхєр минь гэж хvлээж авах юм уу ? Энэ 3-ын аль нь илvv мэдрэгддэг вэ?Макихара: Япон гэсэн утгаар нь хvлээж авч байна. Би бас заримдаа эмзэглэдэг юм. Євєр Mонголын залуучуудыг бvгдийг нь сайн гэж би хэлж чадахгvй, гэхдээ сайн ч бай, муу ч бай євєр монгол гэж хэлэхээ нуудаг.Баатар: Тэгэхээр хятад гэж хэлэх vv?Макихара: Хэн ч гэж хэлэхээ дотроо нуудаг. Зарим хvмvvс надад тэгж хэлдэг. Євєр монгол гэж хэлэхээс шууд хятад гэж хэлэх нь амар байдаг гэж. Ийм уудам тал нутгийн хvмvvс бид тийм давчуухан бодож болохгvй гэж би боддог юм. Дайснаа бид нєхрєє болгох ёстой. Нєхрєє бид дайснаа болгоод байвал улам хvч муу болно. Тэгвэл хэн баярлана, том гvрэн Хятад баярлана, Орос баярлана. Тvvхийн гашуун сургамж амссан улс шvv, бид. Єнєєдєр сурч боловсорч, сэрж мэдрэх цаг vе ирсэн байна шvv. Бид хоорондоо чи дайсан, би нєхєр гэж маргалдах хэрэггvй, эвтэй найртай байх хэрэгтэй. Энэ утгаараа би Тєв аймгийн 27 сумдад сургууль завсардсан хvvхдvvдэд ном сурах бичиг, хичээлийн хэрэгсэл тарааж, багш нарыг нь цалинжуулаад зарим ядуу єрхєд хувцас тарааж єгсєн. Тєв аймагт 1997 онд сургуульд орох ёстой 23,000 хvvхдээс 7,000 нь завсардсан байснаас бид 1,400-аад хvvхэд хамруулж энэ буяны ажлыг хийсэн юм. Мєн Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо, Улаанцав сумдад тухайн vед боловсролын газрын дарга байсан Бадарч гэдэг хvнтэй хамт 2 жил ийм ажил хийсэн.Баатар: Єєрийг чинь тэгээд сумдад бичиг vсэгт тайлагдаагvй хvvхдvvдэд тусалж явахад Соёлын яам яаж хvлээж авч байв. Хvvхдvvд нь бичиг vсэг сурсны дараа эцэг эхчvvд яаж хvлээж авав?Макихара: Vнэнийг хэлэхэд Соёлын яам тийм єндєр хvлээж авч байсангvй. Говь-Алтай аймгийн Тонхил суманд мєн тийм ажлаар явж байхад хуучин хотын боловсролын хэлтсийн дарга байсан Батмагнай гуай маш их дэмжиж, их сайхан ханддаг байсан. Тэр хvний бvрэн дэмжлэгтэйгээр бид Тєв аймагт сургалтаа 10 жил vргэлжлvvлж чадсан юм. Батмагнай гуай бол vнэхээр Mонголын тєр нийгмийн тєлєє сэтгэлтэй хvн байсан юм. Бид тvvнд их баярлаж талархаж явдгаа хэлдэг байсан. Ингээд бид 2003 онд Боловсролын яаман дээр Тєв аймгийн бvх сумдад ажилласан 10 жилийнхээ тайланг тавьсан. 100 гаруй багш ажилтнууд, 10,000 гаруй хvvхэд хамрагдсан. Хєдєєний хvмvvс бол маш их єндєр хvлээж авдаг. Хаана ч очсон биднийг нэрээр минь мэддэг таньдаг, халуун дотно уулздаг. Зєвхєн нэг жишээ гэхэд, уржнан жил би цагаан сараар Тєв аймгийн Бvрэн сумд арваад япон хvмvvстэй очиж малчин айлуудаар морь унаж явсан юм. Тэгэхэд айлууд морь малаа бэлэглэн, мєнгєн аягатай сvv, хадагтай єгч байсан. Япончууд маш их гайхаж байсан. 7, 8 жилийн ємнє хvvхдэдээ бичиг vсэг заалгуулж байсан хvн ачийг нь бодож байна хэмээн хvvхдээ авчран уулзуулж байсан нь vнэхээр сэтгэл хєдєлмєєр.Цэрэндорж: За єєрєє єчнєєн олон жилийн уйгагvй хєдєлмєрєєрєє, монголоо гэсэн сэтгэлээрээ, єєрийн гэсэн зvйлээ босгоод авчээ. Одоо цаашдаа ямар бодолтой, хvсэлтэй байна вэ?Макихара: Эхний vед их бэрхшээлтэй байсаан. Одоо бол олон мянган монголчууд ойлгодог болсон. Одоо намайг ойлгож миний ажлыг дэмждэг найз нєхєд олон болжээ. Хэдийгээр би Японд амьдардаг боловч энэ сургууль маань улам сайхан байгаасай, нийт олон монголчуудынхаа бие биеэ зєв ойлгодог гvvр байгаасай, хамгийн гол нь монголчууд маань мэдлэг боловсролтой болоход нь бэлэг болог, тэгээд таран суугаа монголчуудаа нэгтгэн хvчтэй байгаасай, тэгвэл харь гvрний доор орохгvй явна гэсэн итгэлтэй байна.Баатар: 10 жилд байхaд Хятад гэхээр дайсан, Євєр Mонгол гэхээр тагнуул гэж ойлгодог байсан. Би хэзээ ч євєрмонгол хvнтэй уулзаад юм ярих байтугай, нvvр царайг нь ч мэдэхгvй, надтай адилхан монгол хvн байдаг юм уу, хятад шиг хvн байдаг юм уу мэддэггvй байсан. Би одоогоос 20-иод жилийн ємнєх юм ярьж байна. Гэтэл би Японд яваад 6, 7 жил болоод, олон євєрмонгол найзтай, зах зухаасаа бvр хонуут єнжvvт сайн найзууд боллoо. Тэгэхээр би гайхаад байгаа юм, цаг хугацаа єєрчлєгдєж байгаагийн шинж байх.Макихара: Би сургууль байгууллаа. Vvнийг байгуулж байхад засаг тєрєєс бодитой хийсэн юм юу байна. Би байшин барих гээд зєндєєн гvйсэн. Тэгэхэд авилгагvйгээр бvтэх юм ер байгаагvй. Энэ бол Mонголын эмгэнэл, надад маш харамсалтай санагддаг. Энэ л Mонголын хєгжилд маш их садаа болж байна. Монголын ард тvмэн vvн дээр сэрж мэдэрч амьдрах ёстой. Хvний хийж бvтээж байгааг ойлгодоггvй, худлаа гvтгэдэг нь олон бий. Vvнийг ялгаж, салгадаг боловсрол мэдлэгтэй болоосой.Цэрэндорж: Та нутгаасаа гараад их уджээ. Тэгээд бас єєр нэг улсын иргэн болжээ. Мєн Ар Монголд ажил тєрєл хийгээд, бvтээн босгоод явж байна. Гэсэн хэдий ч унасан нутаг, угаасан ус гэж байдаг. Тє єсєж тєрсєн нутагтаа цаашдаа юм хийх бодол байна уу?Макихара: Шилийн гол аймагт жуулчны бааз байгуулсан. Нутгийн ардуудыг ажилтай болгох гэж их том бааз байгуулсан. Харамсалтай нь би тэнд биеэрээ байж чадахгvй юм. Манай Євєр Mонголд нэг ийм дуу байдаг. “Унасан шороо бол алтнаас vнэтэй, тєрсєн нутгаа бvv март, тєрєл саднаа битгий гомдоо” гэсэн vгтэй. Би мэдээж, нутагтаа ямар нэг юм бvтээх бодол байгаа л даа. Гэхдээ зvг зvг тийшээ сарниж болохгvй. Би хамгийн нэгдvгээрт Монголд байгуулсан сургуулийнхаа байрыг улам сайжруулах хэрэгтэй байна. Тvvнийг хєл дээр нь тогтсоны дараа єєр ажлуудаа vргэлжлvvлэх бодолтой.Цэрэндорж: Та Японд иргэн нь болоод амьдарч байна. Нэлээд хэдэн жил болсон байх. Та япончуудтай анх харилцахад таныг монгол хvн гэсэн байдлаар хvлээж авсан уу, эсвэл их гvрэн Хятадаас ирсэн хvн гэж хvлээж авсан уу?Макихара: Япон бол Монголыг Ар, Євєр гэж ялгадаггvй. Бvх Монголыг нэгдмэл нэг ойлголтоор их єндєр хvлээж авдаг. Тэр утгаараа бас би єєрийнхєє нэр хvндийг болоод хvний итгэлийг алдаж болохгvй гэж их хичээсэн. Хэрэв би буруу, зєрvv хэлэх юм уу, хийвэл бvх Mонголын нэр хvндийг авч яваа юм байна, иймээс ёс алдаж болохгvй гэж явдаг. Хамгийн гол нь Японд ажил бизнес бvтээхэд хамгийн сайхан байдаг. Яагаад гэвэл, Японд бvх юм дvрэм журмаараа хуулийн дагуу явагддаг. Ингэхээр хуулийн дагуу л явах юм бол ямар ч юманд сэтгэл зовох юмгvй. Хvний бvтээснийг нийгэм нь vнэлдэг, тусгай дарга ноёдоор vнэлvvлдэггvй. Би Xятад, Mонгол, Японд бvгдэд нь жуулчны бааз ажиллуулж байсан. Японд би хагас жил ажиллахад миний ажлыг япончууд хийж єгдєг, итгэлтэй айх юм байхгvй.Лувсанжамбаа: Та хоёр Ар, Євєр Монголын байдлыг явж vзсэн улс. Mанай хилийн ємнєх ахан дvvст бидний тухай мэдээлэл хэр бодитой байна? Xаана хаанаа дорвитой идэвх санаачлага гаргахгvй байх шиг санагдах юм, эсвэл энд гаднын нєлєє, бусдын бодлого байна уу? Aр, Євєр болоод бусад монгол туургатны дунд бие биенээ vл хvндэтгэх, vл итгэх байдал байна уу?Макихара: Ар Монголын Ховдоос бусад аймгуудаар явж vзлээ. Євєр Монголын хєдєє аймгуудад манай монголчуудын амьдрал танай хєдєєтэй яг адил байна. Жишээлбэл, соёлын хувьсгалын дараа монголчууд уламжлалт зан заншлаа сэргээж, гал тахих хvvхдийн vс vргээх ёс сэргэсэн боловч залуучууд ёс заншлаа тєдийлэн сайн мэдэхгvй байна. Энэ байдал Ар Монголд мєн адил байгаа гэж бодож байна. Тэгэхээр энэ байдлыг сайн сурталчлан таниулбал хилийн ємнє, хойно байгаа монголчууд биеcээ ойлгож, хvндлэхээс гадна нийт монголчууд уламжлалаа сэргээхэд тустaй vйл болох байх. Гэхдээ энэ талаар чєлєєтэй таниулга хийхэд мєнгє санхvvгээс илvv улс тєрийн учир шалтгаан байж болох талтай. Жишээлбэл, намайг бага байхад малчин айлын хvvхдvvд хээр хєдєє явж байхдаа туулайн баасыг тамхи болгон унгатгаж татдаг байсан. Гэтэл монгол хvvхдvvд одоо хvртэл бас тэгж татдаг гэж сонссон. [“Би хvртэл татаж vзсэн” хэмээн Баатар батлав]Лувсанжамбаа: За тэгвэл яваад vзэхээр ахуй соёл адилхан гэж байна. Эл байдлыг яагаад бие биендээ чєлєєтэй сурталчлан таниулахгvй байна?Макихара: Хятад бол нийт vндэстнээ хамгаалсан, тэднийг нэгтгэсэн маш хvчтэй бодлого явуулдаг улс. Харин монголчууд бидэнд хятадуудтай адилхан нийт vндэстнийхээ тєлєє гэсэн нэгдсэн бодлого дутагдаж байна. Тэгэхээр том гvрний бодлогоос бид сурах юм их байна.Баатар: Mиний бие нутгаасаа гараад гадаадад нэлээд хэдэн жил сурч, ажиллаж явахдаа монгол угсааны олон хvмvvстэй уулзаж, зvрх сэтгэлийг нь сонсож явлаа. Биднийг нэгтгэж буй хэл соёл, зан заншил байна. Гэхдээ энэ бvгд манай улсын тєрийн гадаад бодлогод нэг л харагдахгvй байна. Бид Казакстаны жишээг харж байна. Зардыхан гуай ардчилалын vед Монгол тєрийн тєлєє зvтгэж байсан, одоо эргээд vндэс угсаагаа барааджээ. Vvнийг хэн буруутгах юм бэ? Монгол хvмvvст ийм сэтгэл байна уу, монголчуудын цагаан сарыг дэлхийн олон оронд тэмдэглэдэг болж байна. Гэтэл Монгол туургатан бvгдээрээ хамтраад vндэсний баяраа тэмдэглэж чадаж байна уу? Жишээлбэл, Японд байгаа монголчууд ямар байна?Кvрэбитo: Энэ тухай би олон хvнээс vг сонсож байсан. Ар Монголд цагаан сараа яаж тэмдэглэхийг манай Євєр Монголчууд их сонирхдог шvv. Энэ тухай Монголын 25 дугаар телевизээр нэг євєр монгол євгєн саналаа ярьж байхыг vзсэн.Макихара: Хятадын тєр засгаас Тайван, Хонг Конг, Макао болоод дэлхийн олон оронд байгаа хятадуудад шинэ жилийн мэнд хvргэж, vндэсний баяраа єргєн тэмдэглэхийг уриалдаг. Японы монголчууд биеэ биенээ мэддэг, vндэсний баяр наадмаа хамтран тэмдэглэж байгаа. Энд Ар, Євєр гэсэн ялгаа нэг их байхгvй. Манай сургуулийн Японд сурч байгаа оюутнууд энэ ажилд идэвхтэй оролцдог.Тємєрсvх: Би Хятадын баруун хойд нутаг Шинжаан Уйгар, Ил Тарвагатайгаас авахуулаад монголчуудын амьдардаг нутгаар дамжин Хайлаар, Харбин хvртэл явж vзсэний хувьд хувийн бодлоо хуваалцъя. Ингэж явахад малчин орны хvмvvс нь Хятад улсын харъяалалтай болохоос монгол ахуйгаа, хуучин монгол заншлаа яг хэвээр нь гайхамшигтай хадгалж vлдсэн улс. Гэхдээ тэдэнд єнєєгийн Монгол орны тухай мэдээлэл их дутмаг. Тэд Монголын єєрчлєлт шинэчлэлийг ойлгох гэсэн, заримдаа санаа зовсон байдалтай асууж сураглаж байдаг. Mанай Монгол улсaд энэ байдлыг хvн бvр мэдэхгvй, євєрлєгчдийг бараг монголоороо ярьдаггvй, хятадын хэл соёлд ууссан мэт ойлголт тvгээмэл байдаг.Макихара: Манай хєдєє аймгуудад зурагт телевиз vздэг айл ховор байна. Харин Монгол улсад “Одон” телевизийг vзэж байгаа. Зарим талаар хуучин зан заншил Євєр Монголд илvv хадгалагдан vлдсэн байдаг. Харин энэ байдал яаж єєрчлєгдєх бол гэдэгт хvмvvс их санаа зовж байна. Єєрчлєлт их хурдан явагдаж байгаа. Энэ байдал Хятад улсын дотоодод 1980-аад оны эхэн vеэр гарсан нэгэн єєрчлєлтийн бодлоготой холбоотой юм. Тvvнээс ємнє vндэстний цєєнхийн хэл соёлыг хамгаалах vvднээс хан vндэстнийг хязгаартай оруулж байсан. Одоо бол чєлєєтэй болсон, євєр монгол залуучууд ч дуртай газраа явж ажил тєрєл эрхлэх болсон.Кvрэбитo: Манай Євєр Mонголд хотжих явдал их хурдан байна. Газар нутгаараа хамгийн том Алшаа, хоёрт Хєлєнбуйр, гуравт Шилийн гол аймаг орж байна. Гэтэл тэндхийн хvмvvс хот руу их нvvж, бvгд моторт унаатай болсноор морь бараг унахгvй, адууг хvнсэнд их хэрэглэж байна.Тємєрсvх: Жишээлбэл, дуучин Тэнгэрийн тухай энд ярьж болно. Манай монголчууд тvvнийг хятадаар дуулахаар “Энэ Монгол хvн vv, эсвэл хятад юм уу” гэж хvртэл асуудаг. Vvнийг та нєхєд юу гэж тайлбарлах вэ?Макихара: Тэнгэр бол монгол хvн гэдэгтэй хэн ч маргахгvй байх. Гэхдээ энд хоёр юмыг зєвєєр ойлгох хэрэгтэй. Тэрээр Хятад улсад хєгжмийн боловсрол эзэмшээд, монгол хvний хувьд хятад даяар дуугаа дуулж, vгээ хэлж байна. Тvvний дуунд монгол ухаан, ахуй их байдаг юм. Хэрэв тvvнийг Хятадaд монголоор дуулбал хэн ч ойлгохгvй шvv дээ, тэгж байж бас зах зээлээ олж байна.Цэрэндорж: Євєр Mонголд хvмvvс санал бодлоо хэр чєлєєтэй илэрхийлж байна. Yзэл бодлоо хэллээ гэхэд тэдэнд ямар нэгэн хавчилт хаалт байна уу?Макихара: Хавчилт, хаалт байлгvй яах вэ. Шинжаан Уйгарт хятад иргэдийг нутгаасаа хєєж гаргах ёстой гэж хvртэл ярьж эсэргvvцэж байсан. Гэвч манай Євєр Монголд бол тийм яриа хаалттай. Тийм яриа гаргах хvн байвал аав, ээж ах дvv бvгдэд халгаатай шvv. Бvгдээс дээгvvр улс vндэстнээ гээд ярьж байгаа хvнийг тэд хvндлэхээс єєр аргагvй.Монголчууд хуран цугларвал vvл хурж, аянга буух мэтМoнгoлчууд таран одвоос vvл арилж тэнгэр гийх мэт.Манжийн эзэн Нурхайчи
2005.9.21

Sh. Baatar San Francisco, USA